<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="it">
	<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Cotugno</id>
	<title>PRIN SIRE 2017 WIKI - Contributi dell'utente [it]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Cotugno"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Speciale:Contributi/Cotugno"/>
	<updated>2026-05-09T02:46:06Z</updated>
	<subtitle>Contributi dell'utente</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.39.3</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Figura&amp;diff=534</id>
		<title>Figura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Figura&amp;diff=534"/>
		<updated>2025-11-21T15:21:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;(in costruzione)&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;(in costruzione)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=533</id>
		<title>Ambitus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=533"/>
		<updated>2025-11-21T15:05:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''ambitus'' si identifica intuitivamente, in contesto grammaticale, retorico o anche musicale, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Esso rappresenta uno dei calchi di ''περίοδος,'' così come ''circuitus'' o ''continuatio,'' utilizzato sia in età tardo latina che medievale soprattutto nella definizione del concetto di frase, o in relazione alla descrizione dei simboli di punteggiatura. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per approfondimenti, si rimanda alle voci correlate.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ambitus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis: Expositio in Donatum maiorem'', 1.185.38: “IN LECTIONE TOTA SENTENTIA PERIODOS DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. Periodos Grece, Latine dicitur ''circuitus'' uel '''''ambitus''''', eo quod circueat clausulas sententiae.”&lt;br /&gt;
* Augustinus Hipponensis, ''De musica'', 5.13.28: &amp;quot;Iam uero non solum talia poemata uersibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia epicorum poetarum sunt uel etiam comicorum, sed illos quoque '''ambitus''', quos periodos Graeci uocant, non tantum illis metris, quae lege uersuum non tenentur, lyrici poetae faciunt, sed etiam uersibus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
* Diomedes, Ars grammatica, 2.465: &amp;quot;comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, '''ambitum''' circuitum conprehensionem continuationem circumscriptionem.&amp;quot;&lt;br /&gt;
* Murethach'', Intellectus in Donati Arte maiore'', 45: ''“''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'In lectione tota sententia periodos dicitur, cuius partes sunt cola et comata. ''Periodos'' grece, latine dicitur ''circuitus'' uel '''''ambitus''''', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola ''membrum'' dicitur; coma autem ''incisio'', unde et coma equorum appellatur. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[circuito]], [[periodus]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[membrum]], [[sententia]].&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=531</id>
		<title>Declinatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=531"/>
		<updated>2025-11-21T12:30:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''1. Origini''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''1.1 Etimologia''' ===&lt;br /&gt;
Il termine deriva da ''declinare'', “piegare”, e indica la “flessione” delle forme rispetto al ''nomen rectum''. Rosier (1983) osserva che questa metafora (“inclinare la parola rispetto alla sua base”) diventa centrale per la tradizione scolastica.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''1.2 Grammatica latina classica''' ===&lt;br /&gt;
Prisciano definisce la declinatio come variazione morfologica in ''Institutiones grammaticae'' II,14:&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Declinatio est variatio nominis secundum genera, numeros et casus.”'''&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Secondo Bursill-Hall (1971: 18-26), questa formulazione diventa il fondamento di tutte le grammatiche medievali. Donato distingue ''declinatio naturalis'' da ''declinatio casuum'', distinzione che sarà decisiva per la prassi didattica altomedievale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''2. La declinatio nella tradizione altomedievale''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''2.1 Declinatio recta e obliqua''' ===&lt;br /&gt;
La coppia ''casus rectus'' / ''casus obliqui'' viene stabilizzata nella scuola carolingia. Come nota Maron (1991, pp. 89–97), la distinzione non è puramente formale: introduce una gerarchia funzionale interna alla frase.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''2.2 Declinatio e sintassi''' ===&lt;br /&gt;
Nella tradizione di Alcuino e Rabano Mauro, la declinazione è correlata alla funzione dei casi nel ''sermo''. Contreni (1995) mostra che i manuali carolingi interpretano la declinazione come riflesso morfologico dei ruoli sintattici, non come semplice elenco di forme.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''3. Strutturazione priscianea''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''3.1 Sistematizzazione scolastica''' ===&lt;br /&gt;
I commentatori medievali di Prisciano stabiliscono:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* cinque declinazioni nominali;&lt;br /&gt;
* distinzione tra forme regolari e anomale;&lt;br /&gt;
* analisi dei ''defectiva'' e delle variazioni flessionali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa sistematizzazione, secondo Barney et al. (2006), diventa la piattaforma dell’insegnamento grammaticale per oltre sette secoli.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''3.2 Intentiones''' ===&lt;br /&gt;
La distinzione tra ''primae intentiones'' (forme) e ''secundae intentiones'' (categorie grammaticali) viene associata alla declinazione dai logici pre-modisti. De Rijk (1962) ne ricostruisce l’uso nei commenti priscianei delle scuole parigine del XII secolo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
= '''4. Declinatio nella grammatica speculativa''' =&lt;br /&gt;
La grammatica speculativa (XIII–XIV sec.) rilegge la declinazione alla luce della teoria dei ''modi significandi''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''4.1 Modisti e modi significandi''' ==&lt;br /&gt;
Secondo Pinborg (1972) e Rosier (1983), la declinazione diventa la manifestazione morfologica del modo in cui il nome partecipa alla costruzione del ''sermo''. Tommaso di Erfurt collega i ''modi essendi'' della res ai ''modi intelligendi'' e quindi ai ''modi significandi'', che determinano la forma declinata.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''4.2 Caso e dipendenza sintattica''' ==&lt;br /&gt;
Kneepkens (1988) mostra che la declinatio è interpretata come lo strato formale che esprime le relazioni ''dependens – terminans''. La flessione nominale rappresenta la posizione sintattica dell’elemento nella gerarchia concettuale del ''sermo''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''4.3 Universalità''' ==&lt;br /&gt;
Pinborg (1982) considera la declinazione, nel sistema modista, una prova della tesi che gli universali grammaticali derivino da principi ontologici: le lingue mutano nei “modi pronunciandi”, ma non nella struttura profonda della declinazione come modo di significare.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
= '''5. Tipologie medievali di declinatio''' =&lt;br /&gt;
Le grammatiche scolastiche introducono categorie descrittive aggiuntive:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''declinatio regularis / irregularis'';&lt;br /&gt;
* ''plena / defectiva'';&lt;br /&gt;
* ''naturalis'' (genere/numero) vs ''casuum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Law (1997), ciò risponde alla necessità di classificare sistematicamente le irregolarità del latino tardo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
= '''6. Declinatio nelle grammatiche umanistiche''' =&lt;br /&gt;
Nel Quattrocento, Valla e Perotti mantengono la struttura delle cinque declinazioni, ma spostano l’accento dall’ontologia modista alla filologia del latino classico. Copeland (1991) nota che il termine ''declinatio'' rimane formale e descrittivo, perdendo progressivamente la profondità teorica acquisita tra XIII e XIV secol&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Sermo&amp;diff=530</id>
		<title>Sermo</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Sermo&amp;diff=530"/>
		<updated>2025-11-21T12:18:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
La nozione di ''sermo'' attraversa l’intera tradizione grammaticale tardo-antica e medievale, evolvendo da semplice articolazione significativa a categoria teorica centrale nella grammatica speculativa dei Modisti. Gli studi moderni (Pinborg 1972; Law 1997) mostrano come questa trasformazione rispecchi la progressiva integrazione tra grammatica, logica e ontologia.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''1. Origini tardo-antiche''' ==&lt;br /&gt;
La riflessione sul ''sermo'' nasce nell’ambito della filosofia del linguaggio latina tardo-antica. Agostino definisce ''sermo'' come articolazione significativa razionale in ''De dialectica'' 5:&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Sermo est oratio rationalis, sive vox significativa ad placitum”'''.&amp;lt;/blockquote&amp;gt;In ''De doctrina christiana'' II,3 sviluppa la teoria del segno che farà da base alla linguistica medievale. Secondo Law (1997, pp. 22–31), è proprio l’interpretazione agostiniana del segno che permette in seguito di concepire il ''sermo'' come “struttura di significazione” e non come semplice evento fonico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Isidoro di Siviglia, nella sistemazione enciclopedica delle ''Etymologiae'' (I,5; I,29), distingue ''vox'', ''locutio'' e ''sermo''. La formula isidoriana&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“sermo est ordinatio rationabilis”'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
diviene canonica nella grammatica altomedievale. Come osserva D’Ottavi (2017), questo lessico offre la prima base per una categorizzazione metalinguistica coerente del linguaggio.&amp;lt;/blockquote&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''2. Distinzioni concettuali nell’alto Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''2.1 ''sermo'' vs ''vox''''' ===&lt;br /&gt;
La distinzione isidoriano-agostiniana tra ''vox'' come suono articolato e ''sermo'' come articolazione significativa governata da ratio è ripresa da Beda, ''De schematibus et tropis''. Secondo Copeland (1991, pp. 44–52), questa distinzione crea lo spazio teorico per attribuire al ''sermo'' una dimensione cognitiva e strutturale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''2.2 ''sermo'' vs ''oratio''''' ===&lt;br /&gt;
L’''oratio'' è un’unità sintattica completa; il ''sermo'' è l’intero processo del significare. Alcuino (''De grammatica'') descrive il ''sermo'' come “oratio coniuncta secundum rationem”. Maron (1991) sottolinea che il ''sermo'' nel contesto carolingio diventa la categoria che media tra struttura e uso.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''2.3 ''sermo'' vs ''lingua''''' ===&lt;br /&gt;
La ''lingua'' è un sistema storico-sociale, mentre il ''sermo'' è l’uso significante. Questo quadro prelude alla distinzione logica tra ''modi pronunciandi'' e ''modi significandi'', chiarita da Pinborg (1982).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''3. Tipologie di ''sermo''''' ==&lt;br /&gt;
Isidoro (Etym. I,29) distingue ''sermo urbanus'', ''rusticus'', ''peregrinus'', ''vulgaris''. Come mostra Contreni (1995), queste categorie funzionano non come descrizioni linguistiche nel senso moderno, ma come criteri culturali e normativi, ripresi nelle scuole carolingie (Alcuino, Rabano Mauro).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''4. Sermo come struttura significativa''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''4.1 Compositio vocum''' ===&lt;br /&gt;
I grammatici medievali interpretano il ''sermo'' come composizione ordinata di voci (''compositio vocum''). Secondo Rosier (1983), questa definizione diventa il punto di appoggio per la successiva concettualizzazione modista del linguaggio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''4.2 Manifestazione del pensiero''' ===&lt;br /&gt;
Nel pensiero scolastico il ''sermo'' è correlato alla ''propositio mentalis''. De Rijk (1962) mostra come già nei logici pre-modisti il ''sermo'' venga inteso come “manifestazione esterna” della composizione concettuale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
= '''5. Il ''sermo'' nella grammatica speculativa (XIII–XIV sec.)''' =&lt;br /&gt;
Gli studi di Pinborg (1972) e Rosier (1983) hanno mostrato come i Modisti riformulino ''sermo'' a partire da un impianto filosofico fondato sulla triade ''res – intellectus – sermo''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''5.1 Triplice fondamento''' ==&lt;br /&gt;
Tommaso di Erfurt formula chiaramente il principio:&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Modi essendi… modi intelligendi… modi significandi… constructionis sermonis.”'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(''Gram. spec.'' I,2)&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Secondo Fredborg (1984), questa struttura rappresenta la saldatura tra ontologia e linguaggio, rendendo il ''sermo'' una superficie epistemologica.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''5.2 Sermo come oggetto della grammatica''' ==&lt;br /&gt;
Tommaso definisce la grammatica come:&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“scientia de sermone, prout sermo significat secundum modos significandi.”'''&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Come mostrato da Bursill-Hall (1971), la grammatica speculativa non si occupa della lingua storica ma della struttura universale del significare.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''5.3 Ordo sermonis''' ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Ordo sermonis consequitur ordinem rationis.”''' (''Gram. spec.'' I,6)&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Kneepkens (1988) dimostra che, in questo modello, l’ordine sintattico è motivato concettualmente, non empiricamente: il ''sermo'' è il luogo in cui si manifesta la gerarchia dei modi significandi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''5.4 Dependens – terminans''' ==&lt;br /&gt;
Tommaso (II,1):&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“In omni constructione est aliquid quod dependet et aliquid quod terminat…”'''&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Questo schema sintattico, studiato da Pinborg (1972) e Rosier (1983), interpreta la struttura del ''sermo'' come una rete di dipendenze semantiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''5.5 Universalità''' ==&lt;br /&gt;
Tommaso (I,1):&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Modi significandi sunt universales ad omnes linguas.”'''&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Questo enunciato è alla base di ciò che gli studiosi moderni considerano una forma medievale di grammatica universale ante litteram (Pinborg 1982).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''6. Brito e la semantica della proposizione''' ==&lt;br /&gt;
Radulphus Brito (''Quaestiones super Priscianum'') definisce:&amp;lt;blockquote&amp;gt;'''“Sermo est aggregatio signorum… per quam manifestatur compositio intellectus.”'''&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Secondo de Rijk (1962), questa formulazione mostra il passaggio dalla grammatica alla teoria del significato proposizionale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''7. Tradizione tardomedievale e umanistica''' ==&lt;br /&gt;
Nel Quattrocento il termine ''sermo'' resta tecnico nei testi scolastici, mentre nella retorica riemergono le categorie patristiche di ''sermo humilis'' e ''sublimis''. Valla e Perotti ne riducono la portata teorica, preferendo ''oratio'' e ''locutio'' (Copeland 1991), pur mantenendo un legame residuo con la tradizione speculativ&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=505</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=505"/>
		<updated>2025-10-29T10:53:22Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Cotugno ha modificato il modello di contenuto della pagina Circuito da &amp;quot;JavaScript&amp;quot; a &amp;quot;wikitesto&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=417</id>
		<title>Málsgrein</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=417"/>
		<updated>2024-11-15T09:31:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Vedi anche [[oratio]] o [[sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Definizione ==&lt;br /&gt;
Il termine ''málsgrein'' è polisemico e copre un vasto spazio semantico che va da 'frase' a 'discorso' e 'stile', con diverse nuances. Da un punto di vista strutturale è un composto endocentrico con testa a destra, formato ''mál'' e ''grein''. ''Mál'' è a sua volta termine polisemico che può valere sia ‘linguaggio' (nel senso di facoltà di linguaggio), sia ‘lingua parlata’ (anche ‘colloquio’), sia ‘racconto’. In contesto grammaticale vale anche ‘discorso con un significato’, ‘costruzione di frase’, ‘frase’, ‘periodo intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Studi moderni su málsgrein ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci filologici ===&lt;br /&gt;
Un'analisi filologica del termine, con un focus particolare sulle sue attestazioni nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.) è in (Boer 1927: 265-267) e poi in (Jónsson 1929: 253). Non mancano attestazioni nei trattati grammaticali islandesi, in particolare nel Primo e nel Secondo, nelle cui edizioni si possono trovare dei riferimenti. Per il primo e il secondo cfr. (Dahlerup e Jónsson 1886); per il Terzo e il Quarto, cfr. (Ólsen 1884).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci grammaticali ===&lt;br /&gt;
Un primo tentativo di scrivere una storia della grammatica in Scandinavia si deve a Ólsen (1884: 1-118), il quale dà una descrizione della produzione di argomento grammaticale in volgare islandese di epoca medievale. Si tratta propriamente di una introduzione alla sua edizione del Terzo e del Quarto Trattato Grammaticale, ma per la sua completezza, è rimasta a lungo insuperata come introduzione al tema della grammatica in Scandinavia. Diversi anni più tardi, forte del grande lavoro fatto in ambito poetico e linguistico, Jónsson (1933) propone la sua storia della grammatica islandese fino al 1800. Si tratta di un'opera di sintesi tutt'ora importante, che però riserva pochissimo spazio al termine málsgrein e in generale alla sintassi. Il tema della produzione di argomento grammaticale in lingua norrena e islandese è strettamente connesso con la diffusione in Scandinavia del cristianesimo. Uno dei portati più significativi di tale evento è stata la diffusione della conoscenza del latino e della pratica scrittoria (in latino). Ciò sollecitò in Islanda in particolare l'utilizzo del volgare islandese per scrivere, per cui nel giro di un centinaio di anni dalla conversione dell'Islanda al cristianesimo, si assiste a una vera esplosione di produzione scritte testi in lingua volgare islandese, ma con alfabeto latino. È in questo contesto che emerge la particolare ricchezza di produzione di testi di argomento grammaticale in islandese. Non sorprende dunque trovare che le più recenti descrizioni dello sviluppo della grammatica, in particolare in terra di Islanda, sono solitamente connesse allo studio della diffusione del latino (Pétursson 1996b; 1996a). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci linguistici e metalinguistici ===&lt;br /&gt;
Il termine è stato oggetto di attenzione all'interno di svariate trattazioni, nessuna delle quali ad esso esclusivamente dedicata, ma trattanti più in generale la terminologia tecnica nei trattati grammaticali islandesi. In diversi suoi lavori Raschellà (1982, 1983, 2007) sostiene l'appartenenza di questo termine (e di altri) a una tradizione grammaticale nordica autoctona, la cui formazione risalirebbe al periodo precedente alla cristianizzazione della Scandinavia. Tale tradizione si sarebbe formata in connessione con la pratica scrittoria runica. Così Raschellà (2018: 617) riassume la sua posizione:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questi termini, rappresentativi di quello che è stato definite &amp;quot;the product of native terminological creativity&amp;quot;, sono variamente distribuiti nel PTG, nel STG e (in minor misura) nella prima parte del TTG, che trattano di argomenti propriamente grammaticali […] Esempi di questo tipo implicano dunque – come ho avuto modo di argomentare in alcuni miei precedenti lavori- una sostanziale indipendenza dai modelli classici e puntano chiaramente alla presenza parallela, nell’Islanda medievale, di una tradizione grammaticale autoctona, provvista di un proprio apparato terminologico, antecedente alla conoscenza delle opere dei grammatici latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Più di recente la questione del metalinguaggio islandese è stata ripresa da Matteo Tarsi, che ha dedicato diversi suoi lavori al tema (Tarsi 2022; 2018). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== a.	Grammatici medievali ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Attestazioni (in ordine di datazione del manoscritto) ====&lt;br /&gt;
TTG  AM 748 (1300-1325)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
SnE GKS 2367 (1300-1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
PTG AM 242 (1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
TTG AM 242 (1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Stjórn AM 226 (1360)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adónías saga AM 593 (1450-1500)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Árna saga byskups Blodd 11127 (1696)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== significati ====&lt;br /&gt;
a.	Fritzner: 1. Sprogart (Stj 6715) 'tipo di lingua'; 2. Udtrycksmaade (SnE I, 2309) 'modo di esprimersi', 3. Sætning (SE II, 6619, SE II, 901,6, 941, 11010) 'frase'; Pars orationis (SE II, 8824, II 903); 4. Tale 'discorso, ciò che si è detto' (Stj. 7922, SE I 59417).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
b.	Cleasby/Vigfússon (1874): 1. Sentence; 2. A phrase; 3. Pars orationis, 4. Diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
c.	Zoega (1926) 1. sentence; 2. phrase, speech; 3. diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
d.	ONP ()&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
N.B. Solo ONP riporta il significato composizionale del composto ''malsgrein'' ovvero 'distinzione della frase'. Nessuno degli altri lo fa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'frase': =====&lt;br /&gt;
1.	 TTG: ''Því at vér skiptum bækr í kapítula, en kapítula í klausur eða vers, en klausur í málsgreinir, málsgreinir í sagnir, sagnir í samstöfur, samstöfur í stafi'' (Egilsson 1848: 171; SnE 1852: 66; Ólsen 1884: 37; - cfr. Prisciano I, c. 3, Keil II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2.	 TTG: ''því at nafn ok orð samantengð gjöra fulkomna málsgrein, sem hér: maðr rennr'' (Egilsson 1848: 180; Ólsen 1884: 1017) ‘poiché nome e verbo messi insieme producono un discorso (frase) completo, come qui: l’uomo corre’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'discorso' =====&lt;br /&gt;
3.	 TTG: ''En meistari Priscianus telr átta vera parta málsgreinar: nafn, fornafn, orð, viðorð, hluttekning, samtenging, fyrirsetning, meðalorpníng''. (Egilsson 1848: 180, Ólsen 1884: 1030) ‘il maestro Prisciano enumera otto parti del discorso: nome, pronome, verbo, avverbio, participio, congiunzione, preposizione, participio medio’ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
málsgrein nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'distinzione del discorso' =====&lt;br /&gt;
4.	Háttatal Snorri Sturluson: Hver er grein setningar *háttana? Tvenn. Hver? Málsgrein ok hlióðsgrein (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Quante sono le distinzioni della costruzione delle strofe metriche? Due. Quali? La distinzione di discorso e la distinzione di suono’ (per la traduzione SnE 1848 I: 595; Faulkes 1987)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
5.	Háttatal Snorri Sturluson: Hvað er málsgrein? Stafa setning greinir mál alt. (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Cosa è la distinzione di discorso? La disposizione delle lettere distingue (segmenta) il discorso intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
6.	PTG Skalld erv hofvndar allrar rynni ęða mááls greinar (Benediktsson 1972: 22417) ‘Gli scaldi sono autorità in tutto ciò che riguarda la scrittura o la distinzione del discorso’ (per la traduzione cfr. Anche Benediksson 1972: 227)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== b.	Grammatici rinascimentali ===&lt;br /&gt;
[in costruzione]  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Discussione ==&lt;br /&gt;
La proposta che qui si avanza la seguente. ''Málsgrein'' è un composto formato con materiale lessicale di chiara origine nordica. Tanto ''mál'' quanto ''grein'' sono due termini di larga attestazione. ''mál'' è la ‘lingua’ presa nella sua interezza e nella sua concretezza, quella che si manifesta nella forma di discorso fonico. Mál è infatti non a caso il discorso parlato. Ma esso è anche ‘frase’, come se un unico termine potesse esprimere al contempo la lingua nella sua interezza e le parti che lo costituiscono ‘le frasi’. ''Grein'' a sua volta in quanto ‘distinzione’ risale al verbo ''greina'' ‘dividere’, ‘divedere in branche’ (da cui anche ‘discernere’). Se si intende il discorso come un tutto senza divisioni interne, la ‘divisione del discorso’ consiste nella segmentazione di un continuum. La prima apparizione di questo termine è in quel PTG, il cui autore è famoso per aver utilizzato tecniche di analisi fonetica della lingua che a molti sono sembrate precorrere l’analisi fonologica strutturalista del Novecento. Dunque un autore capace di cogliere la natura articolata della lingua nel dominio della fonetica. Non sorprende che a lui si debba la prima occorrenza di málsgrein che rimanda alla segmentazione linguistica. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
L’esistenza di questo composto induce a pensare, a mio avviso, che esistesse la consapevolezza della sintatticità della lingua, sebbene non espressa in maniera esplicita. Si potrebbe dire che l’esistenza di málsgrein costituisca l’indizio di una teoria sintattica ‘ingenua’ da parte degli islandesi. Uso qui il termine ingenuo nello stesso senso in cui lo usa Graffi: una sintassi ‘ingenua’ è quella che possiedono i parlanti e che consente loro di cogliere la natura composizionale del linguaggio. È possibile che tale sintassi ingenua si sia elaborata nel contesto della pratica della scrittura runica. Non a caso nella prima attestazione di ''málsgrein'', lo si trova associato al termine ''rynni'' (scrittura runica). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
La divisione del discorso produce unità, le più evidenti delle quali sono quelle che forniscono un significato completo, ovvero le frasi. Per acquisire per una consapevolezza metalinguistica, è necessario però aspettare l’intervento della grammatica latina. È solo con il TTG che la sintassi ingenua trova le parole per poter essere espressa e il quadro teorico dentro cui essere collocata. In quel testo infatti ''málsgrein'' si configura come il migliore candidato per esprimere i termini latini [[oratio]] e [[sententia]]. E come tale viene usato non solo nel TTG, ma anche in opere successive. Si parla così di málsgrein come di una ‘frase completa’. E si procede oltre nella individuazione delle unità che formano le frasi, ovvero le parole, a loro volta considerate come parti del discorso. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti bibliografici ==&lt;br /&gt;
Benediktsson, Hrein (1972) The First Grammatical Treatise, Reykjavík, Institute of Nordic Linguistics. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lassen, Annette (2017), &amp;quot;Indigenous and Latin Literature&amp;quot; in Á. Jakobsson, S. Jakobsson (eds.) (2017), The Routledge Research Companion to The Medieval Icelandic Sagas, London &amp;amp; New York, Routledge, pp. 74-87.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1982), The So-Called Second Grammatical Treatise. Firenze, Le Monnier.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1983), &amp;quot;Die altisländische grammatische Literatur. Forschungstand und Perspectiven zukünftiger Untersuchungen&amp;quot;, Göttingische gelehrte Anzeigen 235, pp. 217-316.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2007) &amp;quot;Old Icelandic Grammatical Literature: The Last Decades of Research (1983-2005)&amp;quot;, in J. Quinn, K. Heslop, T. Wills (eds.), Learning and Understanding in the Old Norse World. Essay in Honour of Margareth Clunies Ross, Turnhout, Brepols, pp. 341-372.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2018) &amp;quot;Eredità classica nel vocabolario tecnico dei trattati grammaticali islandesi medievali&amp;quot;, in C. Di Sciacca, C. Giliberto, C. Rizzo, L. Teresi (eds.) (2018) Studies on Late Antique and Medieval Germanic Glossography and Lexocgraphy in Honour of Patrizia Lendinara, Pisa, Edizioni ETS, pp. 605-621.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=416</id>
		<title>Málsgrein</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=416"/>
		<updated>2024-11-15T09:30:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Definizione ==&lt;br /&gt;
Il termine ''málsgrein'' è polisemico e copre un vasto spazio semantico che va da 'frase' a 'discorso' e 'stile', con diverse nuances. Da un punto di vista strutturale è un composto endocentrico con testa a destra, formato ''mál'' e ''grein''. ''Mál'' è a sua volta termine polisemico che può valere sia ‘linguaggio' (nel senso di facoltà di linguaggio), sia ‘lingua parlata’ (anche ‘colloquio’), sia ‘racconto’. In contesto grammaticale vale anche ‘discorso con un significato’, ‘costruzione di frase’, ‘frase’, ‘periodo intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Studi moderni su málsgrein ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci filologici ===&lt;br /&gt;
Un'analisi filologica del termine, con un focus particolare sulle sue attestazioni nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.) è in (Boer 1927: 265-267) e poi in (Jónsson 1929: 253). Non mancano attestazioni nei trattati grammaticali islandesi, in particolare nel Primo e nel Secondo, nelle cui edizioni si possono trovare dei riferimenti. Per il primo e il secondo cfr. (Dahlerup e Jónsson 1886); per il Terzo e il Quarto, cfr. (Ólsen 1884).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci grammaticali ===&lt;br /&gt;
Un primo tentativo di scrivere una storia della grammatica in Scandinavia si deve a Ólsen (1884: 1-118), il quale dà una descrizione della produzione di argomento grammaticale in volgare islandese di epoca medievale. Si tratta propriamente di una introduzione alla sua edizione del Terzo e del Quarto Trattato Grammaticale, ma per la sua completezza, è rimasta a lungo insuperata come introduzione al tema della grammatica in Scandinavia. Diversi anni più tardi, forte del grande lavoro fatto in ambito poetico e linguistico, Jónsson (1933) propone la sua storia della grammatica islandese fino al 1800. Si tratta di un'opera di sintesi tutt'ora importante, che però riserva pochissimo spazio al termine málsgrein e in generale alla sintassi. Il tema della produzione di argomento grammaticale in lingua norrena e islandese è strettamente connesso con la diffusione in Scandinavia del cristianesimo. Uno dei portati più significativi di tale evento è stata la diffusione della conoscenza del latino e della pratica scrittoria (in latino). Ciò sollecitò in Islanda in particolare l'utilizzo del volgare islandese per scrivere, per cui nel giro di un centinaio di anni dalla conversione dell'Islanda al cristianesimo, si assiste a una vera esplosione di produzione scritte testi in lingua volgare islandese, ma con alfabeto latino. È in questo contesto che emerge la particolare ricchezza di produzione di testi di argomento grammaticale in islandese. Non sorprende dunque trovare che le più recenti descrizioni dello sviluppo della grammatica, in particolare in terra di Islanda, sono solitamente connesse allo studio della diffusione del latino (Pétursson 1996b; 1996a). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci linguistici e metalinguistici ===&lt;br /&gt;
Il termine è stato oggetto di attenzione all'interno di svariate trattazioni, nessuna delle quali ad esso esclusivamente dedicata, ma trattanti più in generale la terminologia tecnica nei trattati grammaticali islandesi. In diversi suoi lavori Raschellà (1982, 1983, 2007) sostiene l'appartenenza di questo termine (e di altri) a una tradizione grammaticale nordica autoctona, la cui formazione risalirebbe al periodo precedente alla cristianizzazione della Scandinavia. Tale tradizione si sarebbe formata in connessione con la pratica scrittoria runica. Così Raschellà (2018: 617) riassume la sua posizione:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questi termini, rappresentativi di quello che è stato definite &amp;quot;the product of native terminological creativity&amp;quot;, sono variamente distribuiti nel PTG, nel STG e (in minor misura) nella prima parte del TTG, che trattano di argomenti propriamente grammaticali […] Esempi di questo tipo implicano dunque – come ho avuto modo di argomentare in alcuni miei precedenti lavori- una sostanziale indipendenza dai modelli classici e puntano chiaramente alla presenza parallela, nell’Islanda medievale, di una tradizione grammaticale autoctona, provvista di un proprio apparato terminologico, antecedente alla conoscenza delle opere dei grammatici latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Più di recente la questione del metalinguaggio islandese è stata ripresa da Matteo Tarsi, che ha dedicato diversi suoi lavori al tema (Tarsi 2022; 2018). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== a.	Grammatici medievali ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== Attestazioni (in ordine di datazione del manoscritto) ====&lt;br /&gt;
TTG  AM 748 (1300-1325)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
SnE GKS 2367 (1300-1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
PTG AM 242 (1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
TTG AM 242 (1350)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Stjórn AM 226 (1360)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adónías saga AM 593 (1450-1500)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Árna saga byskups Blodd 11127 (1696)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== significati ====&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'frase': =====&lt;br /&gt;
1.	 TTG: ''Því at vér skiptum bækr í kapítula, en kapítula í klausur eða vers, en klausur í málsgreinir, málsgreinir í sagnir, sagnir í samstöfur, samstöfur í stafi'' (Egilsson 1848: 171; SnE 1852: 66; Ólsen 1884: 37; - cfr. Prisciano I, c. 3, Keil II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2.	 TTG: ''því at nafn ok orð samantengð gjöra fulkomna málsgrein, sem hér: maðr rennr'' (Egilsson 1848: 180; Ólsen 1884: 1017) ‘poiché nome e verbo messi insieme producono un discorso (frase) completo, come qui: l’uomo corre’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'discorso' =====&lt;br /&gt;
3.	 TTG: ''En meistari Priscianus telr átta vera parta málsgreinar: nafn, fornafn, orð, viðorð, hluttekning, samtenging, fyrirsetning, meðalorpníng''. (Egilsson 1848: 180, Ólsen 1884: 1030) ‘il maestro Prisciano enumera otto parti del discorso: nome, pronome, verbo, avverbio, participio, congiunzione, preposizione, participio medio’ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
málsgrein nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===== 'distinzione del discorso' =====&lt;br /&gt;
4.	Háttatal Snorri Sturluson: Hver er grein setningar *háttana? Tvenn. Hver? Málsgrein ok hlióðsgrein (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Quante sono le distinzioni della costruzione delle strofe metriche? Due. Quali? La distinzione di discorso e la distinzione di suono’ (per la traduzione SnE 1848 I: 595; Faulkes 1987)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
5.	Háttatal Snorri Sturluson: Hvað er málsgrein? Stafa setning greinir mál alt. (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Cosa è la distinzione di discorso? La disposizione delle lettere distingue (segmenta) il discorso intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
6.	PTG Skalld erv hofvndar allrar rynni ęða mááls greinar (Benediktsson 1972: 22417) ‘Gli scaldi sono autorità in tutto ciò che riguarda la scrittura o la distinzione del discorso’ (per la traduzione cfr. Anche Benediksson 1972: 227)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== b.	Grammatici rinascimentali ===&lt;br /&gt;
4.	Significati &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
a.	Fritzner: 1. Sprogart (Stj 6715) 'tipo di lingua'; 2. Udtrycksmaade (SnE I, 2309) 'modo di esprimersi', 3. Sætning (SE II, 6619, SE II, 901,6, 941, 11010) 'frase'; Pars orationis (SE II, 8824, II 903); 4. Tale 'discorso, ciò che si è detto' (Stj. 7922, SE I 59417). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
b.	Cleasby/Vigfússon (1874): 1. Sentence; 2. A phrase; 3. Pars orationis, 4. Diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
c.	Zoega (1926) 1. sentence; 2. phrase, speech; 3. diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
d.	ONP ()&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
N.B. Solo ONP riporta il significato composizionale del composto ''malsgrein'' ovvero 'distinzione della frase'. Nessuno degli altri lo fa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Discussione ==&lt;br /&gt;
La proposta che qui si avanza la seguente. ''Málsgrein'' è un composto formato con materiale lessicale di chiara origine nordica. Tanto ''mál'' quanto ''grein'' sono due termini di larga attestazione. ''mál'' è la ‘lingua’ presa nella sua interezza e nella sua concretezza, quella che si manifesta nella forma di discorso fonico. Mál è infatti non a caso il discorso parlato. Ma esso è anche ‘frase’, come se un unico termine potesse esprimere al contempo la lingua nella sua interezza e le parti che lo costituiscono ‘le frasi’. ''Grein'' a sua volta in quanto ‘distinzione’ risale al verbo ''greina'' ‘dividere’, ‘divedere in branche’ (da cui anche ‘discernere’). Se si intende il discorso come un tutto senza divisioni interne, la ‘divisione del discorso’ consiste nella segmentazione di un continuum. La prima apparizione di questo termine è in quel PTG, il cui autore è famoso per aver utilizzato tecniche di analisi fonetica della lingua che a molti sono sembrate precorrere l’analisi fonologica strutturalista del Novecento. Dunque un autore capace di cogliere la natura articolata della lingua nel dominio della fonetica. Non sorprende che a lui si debba la prima occorrenza di málsgrein che rimanda alla segmentazione linguistica. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
L’esistenza di questo composto induce a pensare, a mio avviso, che esistesse la consapevolezza della sintatticità della lingua, sebbene non espressa in maniera esplicita. Si potrebbe dire che l’esistenza di málsgrein costituisca l’indizio di una teoria sintattica ‘ingenua’ da parte degli islandesi. Uso qui il termine ingenuo nello stesso senso in cui lo usa Graffi: una sintassi ‘ingenua’ è quella che possiedono i parlanti e che consente loro di cogliere la natura composizionale del linguaggio. È possibile che tale sintassi ingenua si sia elaborata nel contesto della pratica della scrittura runica. Non a caso nella prima attestazione di ''málsgrein'', lo si trova associato al termine ''rynni'' (scrittura runica). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
La divisione del discorso produce unità, le più evidenti delle quali sono quelle che forniscono un significato completo, ovvero le frasi. Per acquisire per una consapevolezza metalinguistica, è necessario però aspettare l’intervento della grammatica latina. È solo con il TTG che la sintassi ingenua trova le parole per poter essere espressa e il quadro teorico dentro cui essere collocata. In quel testo infatti ''málsgrein'' si configura come il migliore candidato per esprimere i termini latini [[oratio]] e [[sententia]]. E come tale viene usato non solo nel TTG, ma anche in opere successive. Si parla così di málsgrein come di una ‘frase completa’. E si procede oltre nella individuazione delle unità che formano le frasi, ovvero le parole, a loro volta considerate come parti del discorso. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti bibliografici ==&lt;br /&gt;
Benediktsson, Hrein (1972) The First Grammatical Treatise, Reykjavík, Institute of Nordic Linguistics. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lassen, Annette (2017), &amp;quot;Indigenous and Latin Literature&amp;quot; in Á. Jakobsson, S. Jakobsson (eds.) (2017), The Routledge Research Companion to The Medieval Icelandic Sagas, London &amp;amp; New York, Routledge, pp. 74-87.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1982), The So-Called Second Grammatical Treatise. Firenze, Le Monnier.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1983), &amp;quot;Die altisländische grammatische Literatur. Forschungstand und Perspectiven zukünftiger Untersuchungen&amp;quot;, Göttingische gelehrte Anzeigen 235, pp. 217-316.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2007) &amp;quot;Old Icelandic Grammatical Literature: The Last Decades of Research (1983-2005)&amp;quot;, in J. Quinn, K. Heslop, T. Wills (eds.), Learning and Understanding in the Old Norse World. Essay in Honour of Margareth Clunies Ross, Turnhout, Brepols, pp. 341-372.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2018) &amp;quot;Eredità classica nel vocabolario tecnico dei trattati grammaticali islandesi medievali&amp;quot;, in C. Di Sciacca, C. Giliberto, C. Rizzo, L. Teresi (eds.) (2018) Studies on Late Antique and Medieval Germanic Glossography and Lexocgraphy in Honour of Patrizia Lendinara, Pisa, Edizioni ETS, pp. 605-621.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=415</id>
		<title>Málsgrein</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=M%C3%A1lsgrein&amp;diff=415"/>
		<updated>2024-11-15T09:20:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;== Definizione == Il termine málsgrein è polisemico e copre un vasto spazio semantico che va da 'frase' a 'discorso' e 'stile', con diverse nuances. Da un punto di vista strutturale è un composto endocentrico con testa a destra, formato mál e grein. Mál è a sua volta termine polisemico che può valere sia ‘linguaggio' (nel senso di facoltà di linguaggio), sia ‘lingua parlata’ (anche ‘colloquio’), sia ‘racconto’. In contesto grammaticale vale anche...&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Definizione ==&lt;br /&gt;
Il termine málsgrein è polisemico e copre un vasto spazio semantico che va da 'frase' a 'discorso' e 'stile', con diverse nuances. Da un punto di vista strutturale è un composto endocentrico con testa a destra, formato mál e grein. Mál è a sua volta termine polisemico che può valere sia ‘linguaggio' (nel senso di facoltà di linguaggio), sia ‘lingua parlata’ (anche ‘colloquio’), sia ‘racconto’. In contesto grammaticale vale anche ‘discorso con un significato’, ‘costruzione di frase’, ‘frase’, ‘periodo intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Studi moderni su málsgrein ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci filologici ===&lt;br /&gt;
Un'analisi filologica del termine, con un focus particolare sulle sue attestazioni nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.) è in (Boer 1927: 265-267) e poi in (Jónsson 1929: 253). Non mancano attestazioni nei trattati grammaticali islandesi, in particolare nel Primo e nel Secondo, nelle cui edizioni si possono trovare dei riferimenti. Per il primo e il secondo cfr. (Dahlerup e Jónsson 1886); per il Terzo e il Quarto, cfr. (Ólsen 1884).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci grammaticali ===&lt;br /&gt;
Un primo tentativo di scrivere una storia della grammatica in Scandinavia si deve a Ólsen (1884: 1-118), il quale dà una descrizione della produzione di argomento grammaticale in volgare islandese di epoca medievale. Si tratta propriamente di una introduzione alla sua edizione del Terzo e del Quarto Trattato Grammaticale, ma per la sua completezza, è rimasta a lungo insuperata come introduzione al tema della grammatica in Scandinavia. Diversi anni più tardi, forte del grande lavoro fatto in ambito poetico e linguistico, Jónsson (1933) propone la sua storia della grammatica islandese fino al 1800. Si tratta di un'opera di sintesi tutt'ora importante, che però riserva pochissimo spazio al termine málsgrein e in generale alla sintassi. Il tema della produzione di argomento grammaticale in lingua norrena e islandese è strettamente connesso con la diffusione in Scandinavia del cristianesimo. Uno dei portati più significativi di tale evento è stata la diffusione della conoscenza del latino e della pratica scrittoria (in latino). Ciò sollecitò in Islanda in particolare l'utilizzo del volgare islandese per scrivere, per cui nel giro di un centinaio di anni dalla conversione dell'Islanda al cristianesimo, si assiste a una vera esplosione di produzione scritte testi in lingua volgare islandese, ma con alfabeto latino. È in questo contesto che emerge la particolare ricchezza di produzione di testi di argomento grammaticale in islandese. Non sorprende dunque trovare che le più recenti descrizioni dello sviluppo della grammatica, in particolare in terra di Islanda, sono solitamente connesse allo studio della diffusione del latino (Pétursson 1996b; 1996a). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Approcci linguistici e metalinguistici ===&lt;br /&gt;
Il termine è stato oggetto di attenzione all'interno di svariate trattazioni, nessuna delle quali ad esso esclusivamente dedicata, ma trattanti più in generale la terminologia tecnica nei trattati grammaticali islandesi. In diversi suoi lavori Raschellà (1982, 1983, 2007) sostiene l'appartenenza di questo termine (e di altri) a una tradizione grammaticale nordica autoctona, la cui formazione risalirebbe al periodo precedente alla cristianizzazione della Scandinavia. Tale tradizione si sarebbe formata in connessione con la pratica scrittoria runica. Così Raschellà (2018: 617) riassume la sua posizione:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questi termini, rappresentativi di quello che è stato definite &amp;quot;the product of native terminological creativity&amp;quot;, sono variamente distribuiti nel PTG, nel STG e (in minor misura) nella prima parte del TTG, che trattano di argomenti propriamente grammaticali […] Esempi di questo tipo implicano dunque – come ho avuto modo di argomentare in alcuni miei precedenti lavori- una sostanziale indipendenza dai modelli classici e puntano chiaramente alla presenza parallela, nell’Islanda medievale, di una tradizione grammaticale autoctona, provvista di un proprio apparato terminologico, antecedente alla conoscenza delle opere dei grammatici latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Più di recente la questione del metalinguaggio islandese è stata ripresa da Matteo Tarsi, che ha dedicato diversi suoi lavori al tema (Tarsi 2022; 2018). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni ==&lt;br /&gt;
a.	Grammatici medievale&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Attestazioni (in ordine di datazione del manoscritto) 		20&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
TTG			AM 748 (1300-1325)			6&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
SnE			GKS 2367 (1300-1350)		4&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
PTG			AM 242 (1350)			1&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
TTG			AM 242 (1350)			3&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Stjórn			AM 226 (1360)			3&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Adónías saga		AM 593 (1450-1500)			2&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Árna saga byskups	Blodd 11127 (1696)			1&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'frase': &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
1.	 TTG: Því at vér skiptum bækr í kapítula, en kapítula í klausur eða vers, en klausur í málsgreinir, málsgreinir í sagnir, sagnir í samstöfur, samstöfur í stafi (Egilsson 1848: 171; SnE 1852: 66; Ólsen 1884: 37; - cfr. Prisciano I, c. 3, Keil II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
2.	 TTG: því at nafn ok orð samantengð gjöra fulkomna málsgrein, sem hér: maðr rennr (Egilsson 1848: 180; Ólsen 1884: 1017) ‘poiché nome e verbo messi insieme producono un discorso (frase) completo, come qui: l’uomo corre’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'discorso'&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3.	 TTG: En meistari Priscianus telr átta vera parta málsgreinar: nafn, fornafn, orð, viðorð, hluttekning, samtenging, fyrirsetning, meðalorpníng. (Egilsson 1848: 180, Ólsen 1884: 1030) ‘il maestro Prisciano enumera otto parti del discorso: nome, pronome, verbo, avverbio, participio, congiunzione, preposizione, participio medio’ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
málsgrein nell'Edda di Snorri Sturluson (XIII sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'distinzione del discorso'&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4.	Háttatal Snorri Sturluson: Hver er grein setningar *háttana? Tvenn. Hver? Málsgrein ok hlióðsgrein (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Quante sono le distinzioni della costruzione delle strofe metriche? Due. Quali? La distinzione di discorso e la distinzione di suono’ (per la traduzione SnE 1848 I: 595; Faulkes 1987)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
5.	Háttatal Snorri Sturluson: Hvað er málsgrein? Stafa setning greinir mál alt. (Finnur Jónsson 1931: 213; Faulkes 2007: 3) ‘Cosa è la distinzione di discorso? La disposizione delle lettere distingue (segmenta) il discorso intero’. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
6.	PTG Skalld erv hofvndar allrar rynni ęða mááls greinar (Benediktsson 1972: 22417) ‘Gli scaldi sono autorità in tutto ciò che riguarda la scrittura o la distinzione del discorso’ (per la traduzione cfr. Anche Benediksson 1972: 227)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
b.	Grammatici rinascimentali&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
4.	Significati &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
a.	Fritzner: 1. Sprogart (Stj 6715) 'tipo di lingua'; 2. Udtrycksmaade (SnE I, 2309) 'modo di esprimersi', 3. Sætning (SE II, 6619, SE II, 901,6, 941, 11010) 'frase'; Pars orationis (SE II, 8824, II 903); 4. Tale 'discorso, ciò che si è detto' (Stj. 7922, SE I 59417). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
b.	Cleasby/Vigfússon (1874): 1. Sentence; 2. A phrase; 3. Pars orationis, 4. Diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
c.	Zoega (1926) 1. sentence; 2. phrase, speech; 3. diction, style&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
d.	ONP ()&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
N.B. Solo ONP riporta il significato composizionale del composto malsgrein ovvero 'distinzione della frase'. Nessuno degli altri lo fa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Discussione ==&lt;br /&gt;
La proposta che qui si avanza la seguente. Málsgrein è un composto formato con materiale lessicale di chiara origine nordica. Tanto mál quanto grein sono due termini di larga attestazione. mál è la ‘lingua’ presa nella sua interezza e nella sua concretezza, quella che si manifesta nella forma di discorso fonico. Mál è infatti non a caso il discorso parlato. Ma esso è anche ‘frase’, come se un unico termine potesse esprimere al contempo la lingua nella sua interezza e le parti che lo costituiscono ‘le frasi’. Grein a sua volta in quanto ‘distinzione’ risale al verbo greina ‘dividere’, ‘divedere in branche’ (da cui anche ‘discernere’). Se si intende il discorso come un tutto senza divisioni interne, la ‘divisione del discorso’ consiste nella segmentazione di un continuum. La prima apparizione di questo termine è in quel PTG, il cui autore è famoso per aver utilizzato tecniche di analisi fonetica della lingua che a molti sono sembrate precorrere l’analisi fonologica strutturalista del Novecento. Dunque un autore capace di cogliere la natura articolata della lingua nel dominio della fonetica. Non sorprende che a lui si debba la prima occorrenza di málsgrein che rimanda alla segmentazione linguistica. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
L’esistenza di questo composto induce a pensare, a mio avviso, che esistesse la consapevolezza della sintatticità della lingua, sebbene non espressa in maniera esplicita. Si potrebbe dire che l’esistenza di málsgrein costituisca l’indizio di una teoria sintattica ‘ingenua’ da parte degli islandesi. Uso qui il termine ingenuo nello stesso senso in cui lo usa Graffi: una sintassi ‘ingenua’ è quella che possiedono i parlanti e che consente loro di cogliere la natura composizionale del linguaggio. È possibile che tale sintassi ingenua si sia elaborata nel contesto della pratica della scrittura runica. Non a caso nella prima attestazione di málsgrein, lo si trova associato al termine rynni (scrittura runica). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
La divisione del discorso produce unità, le più evidenti delle quali sono quelle che forniscono un significato completo, ovvero le frasi. Per acquisire per una consapevolezza metalinguistica, è necessario però aspettare l’intervento della grammatica latina. È solo con il TTG che la sintassi ingenua trova le parole per poter essere espressa e il quadro teorico dentro cui essere collocata. In quel testo infatti málsgrein si configura come il migliore candidato per esprimere i termini latini oratio e sententia. E come tale viene usato non solo nel TTG, ma anche in opere successive. Si parla così di málsgrein come di una ‘frase completa’. E si procede oltre nella individuazione delle unità che formano le frasi, ovvero le parole, a loro volta considerate come parti del discorso. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti bibliografici ==&lt;br /&gt;
Benediktsson, Hrein (1972) The First Grammatical Treatise, Reykjavík, Institute of Nordic Linguistics. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Lassen, Annette (2017), &amp;quot;Indigenous and Latin Literature&amp;quot; in Á. Jakobsson, S. Jakobsson (eds.) (2017), The Routledge Research Companion to The Medieval Icelandic Sagas, London &amp;amp; New York, Routledge, pp. 74-87.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1982), The So-Called Second Grammatical Treatise. Firenze, Le Monnier.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (1983), &amp;quot;Die altisländische grammatische Literatur. Forschungstand und Perspectiven zukünftiger Untersuchungen&amp;quot;, Göttingische gelehrte Anzeigen 235, pp. 217-316.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2007) &amp;quot;Old Icelandic Grammatical Literature: The Last Decades of Research (1983-2005)&amp;quot;, in J. Quinn, K. Heslop, T. Wills (eds.), Learning and Understanding in the Old Norse World. Essay in Honour of Margareth Clunies Ross, Turnhout, Brepols, pp. 341-372.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Raschellà, Federico (2018) &amp;quot;Eredità classica nel vocabolario tecnico dei trattati grammaticali islandesi medievali&amp;quot;, in C. Di Sciacca, C. Giliberto, C. Rizzo, L. Teresi (eds.) (2018) Studies on Late Antique and Medieval Germanic Glossography and Lexocgraphy in Honour of Patrizia Lendinara, Pisa, Edizioni ETS, pp. 605-621.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=359</id>
		<title>Soloecismus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=359"/>
		<updated>2024-11-08T15:55:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: /* Grammatici Tardoantichi e Medievali */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== '''Definizione''' ==&lt;br /&gt;
Il termine &amp;quot;solecismo&amp;quot; deriva dal greco “soloikismós” e indica un errore nella costruzione sintattica di una frase, una deviazione dalle regole grammaticali stabilite. In ambito latino e medievale, il solecismo era considerato non solo un problema linguistico, ma anche educativo e retorico. L’identificazione e la comprensione dei solecismi erano cruciali nell’insegnamento del latino, lingua della cultura e del sapere erudito. SCHAD (); ZAGO&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il solecismo, da errore sintattico legato alla purezza linguistica e culturale, evolve fino a diventare una semplice etichetta di errore, in linea con la variabilità naturale delle lingue. Il concetto, strettamente legato alla '''Latinitas''', riflette il continuo dibattito sull’autorità grammaticale, influenzando ancora oggi la linguistica moderna.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Studi Moderni sul Solecismo''' ==&lt;br /&gt;
Negli ultimi decenni, il solecismo è stato oggetto di rinnovati studi, analizzati sotto prospettive sia linguistiche che culturali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Approcci Filologici&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Vivien Law''': ====&lt;br /&gt;
Nel suo “Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages” (1997) analizza lo sviluppo della grammatica medievale e la trattazione degli errori come il solecismo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Ineke Sluiter''': ====&lt;br /&gt;
Si concentra sulla percezione antica degli errori linguistici e sul loro impatto sulla teoria grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Studi sulla Teoria Grammaticale e Retorica&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Pierre Swiggers''', '''Alain Deslate''', '''Anneli Luhtala (ex multis)''' ====&lt;br /&gt;
Analisi del solecismo all’interno della tradizione grammaticale, esplorandone definizioni, categorie e connessioni filosofiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Studi Linguistici e metalinguistici:&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
Paola Cotticelli-Kurras STUDI PRIN&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Latini Antichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Marco Terenzio Varrone'''     (116-27 a.C.) ===&lt;br /&gt;
Nel suo trattato “De Lingua Latina”, pone le basi per la     grammatica latina, pur senza trattare direttamente il solecismo. La sua analisi delle strutture linguistiche apre la strada allo studio degli errori sintattici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Quintiliano''' (35-100 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nell’opera “Institutio Oratoria”, Quintiliano distingue il barbarismo     (errore nella parola) dal solecismo (errore nella frase), definendo quest'ultimo come una violazione delle regole sintattiche, rilevante per l’oratoria     poiché influisce sulla chiarezza del discorso.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Frontone''' (II secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Maestro di Marco Aurelio, Frontone enfatizza la purezza linguistica del latino e critica gli errori sintattici che potrebbero compromettere la comprensibilità di un testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Tardoantichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Elio Donato''' (IV secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nella sua “Ars Grammatica”, Donato fornisce una classificazione dettagliata dei solecismi, rendendo il suo testo un punto di riferimento nel Medioevo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Prisciano di Cesarea''' (VI secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Le “Institutiones Grammaticae” di Prisciano approfondiscono lo studio del solecismo, influenzando notevolmente la grammatica medievale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Isidoro di Siviglia''' (560-636 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nelle “Etymologiae”, Isidoro include una sezione sui solecismi e altri errori linguistici, preservando e diffondendo conoscenze grammaticali dell’antichità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Medievali''' ==&lt;br /&gt;
Durante il Medioevo, la grammatica latina mantiene la sua centralità nell’istruzione. I grammatici medievali non solo trasmettono le opere antiche, ma le adattano al proprio contesto. Le scuole monastiche e le cattedrali diventano luoghi di apprendimento dove la grammatica è essenziale per la comprensione dei testi sacri; a partire dal XIII secolo, poi, i Modisti tentano di collegare la grammatica alla filosofia. Per loro, il solecismo non è solo un errore formale ma anche logico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Tra gli autori del periodo è doveroso citare:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Pietro Helias: l'uso di solecismus si ricollega ai concetti di incongrua ordinatio; incongrue ordinare; vitiosa constructio (così come analizzato in Cotticelli-Kurras). Per Pietro Helias il termine soloecismus (insieme a barbarismus) era caratterizzata dalla designazione incongrua in relazione alla composizione di frasi e parole. Per Petrus Helias la definizione di soloecismo risulta semplicemente dalla negazione di alcuni parametri che altrimenti prevedevano una costruzione ben formata.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Origini e Definizioni Classiche''' ==&lt;br /&gt;
In Grecia, Aristotele introduce il concetto di solecismo come deviazione sintattica, una visione che i grammatici latini come Donato riprendono e sviluppano. Nel contesto romano, il solecismo si distingue dal barbarismo per essere un errore di sintassi piuttosto che di forma.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''La Latinitas e il Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Nel Medioevo, la '''Latinitas''' diventa una qualità essenziale, rappresentante la correttezza linguistica. Grammaticalisti come Donato e Prisciano promuovono la Latinitas come modello educativo e culturale, e il solecismo ne è una violazione grave. La distinzione tra congruità formale (congruitas voce) e significato (congruitas sensu) viene utilizzata per distinguere il solecismo dagli errori lessicali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Epoca Moderna e Linguistica Contemporanea''' ==&lt;br /&gt;
Con il Rinascimento e l’ascesa delle lingue volgari, il solecismo perde il suo carattere normativo restrittivo, rimanendo un errore sintattico anche nelle grammatiche delle lingue moderne. Oggi, nella linguistica, si riferisce semplicemente a errori sintattici.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=358</id>
		<title>Soloecismus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=358"/>
		<updated>2024-11-08T15:46:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== '''Definizione''' ==&lt;br /&gt;
Il termine &amp;quot;solecismo&amp;quot; deriva dal greco “soloikismós” e indica un errore nella costruzione sintattica di una frase, una deviazione dalle regole grammaticali stabilite. In ambito latino e medievale, il solecismo era considerato non solo un problema linguistico, ma anche educativo e retorico. L’identificazione e la comprensione dei solecismi erano cruciali nell’insegnamento del latino, lingua della cultura e del sapere erudito. SCHAD (); ZAGO&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il solecismo, da errore sintattico legato alla purezza linguistica e culturale, evolve fino a diventare una semplice etichetta di errore, in linea con la variabilità naturale delle lingue. Il concetto, strettamente legato alla '''Latinitas''', riflette il continuo dibattito sull’autorità grammaticale, influenzando ancora oggi la linguistica moderna.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Studi Moderni sul Solecismo''' ==&lt;br /&gt;
Negli ultimi decenni, il solecismo è stato oggetto di rinnovati studi, analizzati sotto prospettive sia linguistiche che culturali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Approcci Filologici&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Vivien Law''': ====&lt;br /&gt;
Nel suo “Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages” (1997) analizza lo sviluppo della grammatica medievale e la trattazione degli errori come il solecismo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Ineke Sluiter''': ====&lt;br /&gt;
Si concentra sulla percezione antica degli errori linguistici e sul loro impatto sulla teoria grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Studi sulla Teoria Grammaticale e Retorica&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==== '''Pierre Swiggers''', '''Alain Deslate''', '''Anneli Luhtala (ex multis)''' ====&lt;br /&gt;
Analisi del solecismo all’interno della tradizione grammaticale, esplorandone definizioni, categorie e connessioni filosofiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''&amp;lt;u&amp;gt;Studi Linguistici e metalinguistici:&amp;lt;/u&amp;gt;''' ===&lt;br /&gt;
Paola Cotticelli-Kurras STUDI PRIN&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Latini Antichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Marco Terenzio Varrone'''     (116-27 a.C.) ===&lt;br /&gt;
Nel suo trattato “De Lingua Latina”, pone le basi per la     grammatica latina, pur senza trattare direttamente il solecismo. La sua analisi delle strutture linguistiche apre la strada allo studio degli errori sintattici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Quintiliano''' (35-100 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nell’opera “Institutio Oratoria”, Quintiliano distingue il barbarismo     (errore nella parola) dal solecismo (errore nella frase), definendo quest'ultimo come una violazione delle regole sintattiche, rilevante per l’oratoria     poiché influisce sulla chiarezza del discorso.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Frontone''' (II secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Maestro di Marco Aurelio, Frontone enfatizza la purezza linguistica del latino e critica gli errori sintattici che potrebbero compromettere la comprensibilità di un testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Tardoantichi e Medievali''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Elio Donato''' (IV secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nella sua “Ars Grammatica”, Donato fornisce una classificazione dettagliata dei solecismi, rendendo il suo testo un punto di riferimento nel Medioevo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Prisciano di Cesarea''' (VI secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Le “Institutiones Grammaticae” di Prisciano approfondiscono lo studio del solecismo, influenzando notevolmente la grammatica medievale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Isidoro di Siviglia''' (560-636 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nelle “Etymologiae”, Isidoro include una sezione sui solecismi e altri errori linguistici, preservando e diffondendo conoscenze grammaticali dell’antichità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Evoluzione del Solecismo nel Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Durante il Medioevo, la grammatica latina mantiene la sua centralità nell’istruzione. I grammatici medievali non solo trasmettono le opere antiche, ma le adattano al proprio contesto:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Scuole monastiche e cattedrali''': ===&lt;br /&gt;
Questi centri diventano luoghi di apprendimento dove la grammatica è essenziale per la comprensione dei testi sacri.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Modisti''' (XIII secolo): ===&lt;br /&gt;
I Modisti tentano di collegare la grammatica alla filosofia. Per loro, il solecismo non è solo un errore formale ma anche logico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Origini e Definizioni Classiche''' ==&lt;br /&gt;
In Grecia, Aristotele introduce il concetto di solecismo come deviazione sintattica, una visione che i grammatici latini come Donato riprendono e sviluppano. Nel contesto romano, il solecismo si distingue dal barbarismo per essere un errore di sintassi piuttosto che di forma.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''La Latinitas e il Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Nel Medioevo, la '''Latinitas''' diventa una qualità essenziale, rappresentante la correttezza linguistica. Grammaticalisti come Donato e Prisciano promuovono la Latinitas come modello educativo e culturale, e il solecismo ne è una violazione grave. La distinzione tra congruità formale (congruitas voce) e significato (congruitas sensu) viene utilizzata per distinguere il solecismo dagli errori lessicali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Epoca Moderna e Linguistica Contemporanea''' ==&lt;br /&gt;
Con il Rinascimento e l’ascesa delle lingue volgari, il solecismo perde il suo carattere normativo restrittivo, rimanendo un errore sintattico anche nelle grammatiche delle lingue moderne. Oggi, nella linguistica, si riferisce semplicemente a errori sintattici.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=357</id>
		<title>Soloecismus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=357"/>
		<updated>2024-11-07T17:49:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== '''Definizione''' ==&lt;br /&gt;
Il termine &amp;quot;solecismo&amp;quot; deriva dal greco “soloikismós” e indica un errore nella costruzione sintattica di una frase, una deviazione dalle regole grammaticali stabilite. In ambito latino e medievale, il solecismo era considerato non solo un problema linguistico, ma anche educativo e retorico. L’identificazione e la comprensione dei solecismi erano cruciali nell’insegnamento del latino, lingua della cultura e del sapere erudito. SCHAD (); ZAGO&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il solecismo, da errore sintattico legato alla purezza linguistica e culturale, evolve fino a diventare una semplice etichetta di errore, in linea con la variabilità naturale delle lingue. Il concetto, strettamente legato alla '''Latinitas''', riflette il continuo dibattito sull’autorità grammaticale, influenzando ancora oggi la linguistica moderna.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Studi Moderni sul Solecismo''' ==&lt;br /&gt;
Negli ultimi decenni, il solecismo è stato oggetto di rinnovati studi, analizzati sotto prospettive sia linguistiche che culturali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# '''Approcci Filologici''' &lt;br /&gt;
#* '''Vivien Law''':      Nel suo “Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages” (1997),      analizza lo sviluppo della grammatica medievale e la trattazione degli      errori come il solecismo.&lt;br /&gt;
#* '''Ineke Sluiter''': Si concentra sulla percezione antica degli      errori linguistici e sul loro impatto sulla teoria grammaticale.&lt;br /&gt;
# '''Studi sulla Teoria Grammaticale e Retorica'''&lt;br /&gt;
#* '''Pierre Swiggers''', '''Alain Deslate''', '''Anneli Luhtala'''      e altri studiosi hanno analizzato il solecismo all’interno della      tradizione grammaticale, esplorandone definizioni, categorie e      connessioni filosofiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3.    '''Studi Linguistici e metalinguistici:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
o  Paola Cotticelli-Kurras STUDI PRIN&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Latini Antichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Marco Terenzio Varrone'''     (116-27 a.C.) ===&lt;br /&gt;
Nel suo trattato “De Lingua Latina”, pone le basi per la     grammatica latina, pur senza trattare direttamente il solecismo. La sua analisi delle strutture linguistiche apre la strada allo studio degli errori sintattici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Quintiliano''' (35-100 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nell’opera “Institutio Oratoria”, Quintiliano distingue il barbarismo     (errore nella parola) dal solecismo (errore nella frase), definendo quest'ultimo come una violazione delle regole sintattiche, rilevante per l’oratoria     poiché influisce sulla chiarezza del discorso.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Frontone''' (II secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Maestro di Marco Aurelio, Frontone enfatizza la purezza linguistica del latino e critica gli errori sintattici che potrebbero compromettere la comprensibilità di un testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Tardoantichi e Medievali''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Elio Donato''' (IV secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nella sua “Ars Grammatica”, Donato fornisce una classificazione dettagliata dei solecismi, rendendo il suo testo un punto di riferimento nel Medioevo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Prisciano di Cesarea''' (VI secolo d.C.) ===&lt;br /&gt;
Le “Institutiones Grammaticae” di Prisciano approfondiscono lo studio del solecismo, influenzando notevolmente la grammatica medievale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Isidoro di Siviglia''' (560-636 d.C.) ===&lt;br /&gt;
Nelle “Etymologiae”, Isidoro include una sezione sui solecismi e altri errori linguistici, preservando e diffondendo conoscenze grammaticali dell’antichità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Evoluzione del Solecismo nel Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Durante il Medioevo, la grammatica latina mantiene la sua centralità nell’istruzione. I grammatici medievali non solo trasmettono le opere antiche, ma le adattano al proprio contesto:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Scuole monastiche e cattedrali''': ===&lt;br /&gt;
Questi centri diventano luoghi di apprendimento dove la grammatica è essenziale per la comprensione dei testi sacri.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Modisti''' (XIII secolo): ===&lt;br /&gt;
I Modisti tentano di collegare la grammatica alla filosofia. Per loro, il solecismo non è solo un errore formale ma anche logico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Origini e Definizioni Classiche''' ==&lt;br /&gt;
In Grecia, Aristotele introduce il concetto di solecismo come deviazione sintattica, una visione che i grammatici latini come Donato riprendono e sviluppano. Nel contesto romano, il solecismo si distingue dal barbarismo per essere un errore di sintassi piuttosto che di forma.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''La Latinitas e il Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Nel Medioevo, la '''Latinitas''' diventa una qualità essenziale, rappresentante la correttezza linguistica. Grammaticalisti come Donato e Prisciano promuovono la Latinitas come modello educativo e culturale, e il solecismo ne è una violazione grave. La distinzione tra congruità formale (congruitas voce) e significato (congruitas sensu) viene utilizzata per distinguere il solecismo dagli errori lessicali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Epoca Moderna e Linguistica Contemporanea''' ==&lt;br /&gt;
Con il Rinascimento e l’ascesa delle lingue volgari, il solecismo perde il suo carattere normativo restrittivo, rimanendo un errore sintattico anche nelle grammatiche delle lingue moderne. Oggi, nella linguistica, si riferisce semplicemente a errori sintattici.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=356</id>
		<title>Soloecismus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=356"/>
		<updated>2024-11-07T17:45:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== '''Definizione''' ==&lt;br /&gt;
Il termine &amp;quot;solecismo&amp;quot; deriva dal greco “soloikismós” e indica un errore nella costruzione sintattica di una frase, una deviazione dalle regole grammaticali stabilite. In ambito latino e medievale, il solecismo era considerato non solo un problema linguistico, ma anche educativo e retorico. L’identificazione e la comprensione dei solecismi erano cruciali nell’insegnamento del latino, lingua della cultura e del sapere erudito. SCHAD (); ZAGO&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il solecismo, da errore sintattico legato alla purezza linguistica e culturale, evolve fino a diventare una semplice etichetta di errore, in linea con la variabilità naturale delle lingue. Il concetto, strettamente legato alla '''Latinitas''', riflette il continuo dibattito sull’autorità grammaticale, influenzando ancora oggi la linguistica moderna.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Studi Moderni sul Solecismo''' ==&lt;br /&gt;
Negli ultimi decenni, il solecismo è stato oggetto di rinnovati studi, analizzati sotto prospettive sia linguistiche che culturali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# '''Approcci Filologici''' &lt;br /&gt;
#* '''Vivien Law''':      Nel suo “Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages” (1997),      analizza lo sviluppo della grammatica medievale e la trattazione degli      errori come il solecismo.&lt;br /&gt;
#* '''Ineke Sluiter''': Si concentra sulla percezione antica degli      errori linguistici e sul loro impatto sulla teoria grammaticale.&lt;br /&gt;
# '''Studi sulla Teoria Grammaticale e Retorica'''&lt;br /&gt;
#* '''Pierre Swiggers''', '''Alain Deslate''', '''Anneli Luhtala'''      e altri studiosi hanno analizzato il solecismo all’interno della      tradizione grammaticale, esplorandone definizioni, categorie e      connessioni filosofiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3.    '''Studi Linguistici e metalinguistici:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
o  Paola Cotticelli-Kurras STUDI PRIN&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Latini Antichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Marco Terenzio Varrone'''     (116-27 a.C.) ===&lt;br /&gt;
# '''Varrone''', nel suo trattato “De Lingua Latina”, pone le basi per la     grammatica latina, pur senza trattare direttamente il solecismo. La sua analisi delle strutture linguistiche apre la strada allo studio degli     errori sintattici.&lt;br /&gt;
# '''Quintiliano''' (35-100 d.C.) Nell’opera “Institutio Oratoria”, Quintiliano distingue il barbarismo     (errore nella parola) dal solecismo (errore nella frase), definendo quest'ultimo come una violazione delle regole sintattiche, rilevante per l’oratoria     poiché influisce sulla chiarezza del discorso.&lt;br /&gt;
# '''Frontone''' (II secolo d.C.) Maestro di Marco Aurelio, Frontone enfatizza la purezza linguistica del     latino e critica gli errori sintattici che potrebbero compromettere la comprensibilità di un testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Grammatici Tardoantichi e Medievali''' ===&lt;br /&gt;
# '''Elio Donato''' (IV secolo d.C.) Nella sua “Ars Grammatica”, Donato fornisce una classificazione     dettagliata dei solecismi, rendendo il suo testo un punto di riferimento nel Medioevo.&lt;br /&gt;
# '''Prisciano di Cesarea''' (VI     secolo d.C.) Le “Institutiones Grammaticae” di Prisciano approfondiscono lo studio del     solecismo, influenzando notevolmente la grammatica medievale.&lt;br /&gt;
# '''Isidoro di Siviglia''' (560-636 d.C.) Nelle “Etymologiae”, Isidoro include una sezione sui solecismi e altri     errori linguistici, preservando e diffondendo conoscenze grammaticali dell’antichità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Evoluzione del Solecismo nel Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Durante il Medioevo, la grammatica latina mantiene la sua centralità nell’istruzione. I grammatici medievali non solo trasmettono le opere antiche, ma le adattano al proprio contesto:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''Scuole monastiche e cattedrali''': Questi centri diventano luoghi di apprendimento dove la grammatica è     essenziale per la comprensione dei testi sacri.&lt;br /&gt;
* '''Modisti''' (XIII secolo): tentano di collegare la grammatica alla filosofia. Per loro, il solecismo     non è solo un errore formale ma anche logico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Origini e Definizioni Classiche'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Grecia, Aristotele introduce il concetto di solecismo come deviazione sintattica, una visione che i grammatici latini come Donato riprendono e sviluppano. Nel contesto romano, il solecismo si distingue dal barbarismo per essere un errore di sintassi piuttosto che di forma.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''La Latinitas e il Medioevo''' ===&lt;br /&gt;
Nel Medioevo, la '''Latinitas''' diventa una qualità essenziale, rappresentante la correttezza linguistica. Grammaticalisti come Donato e Prisciano promuovono la Latinitas come modello educativo e culturale, e il solecismo ne è una violazione grave. La distinzione tra congruità formale (congruitas voce) e significato (congruitas sensu) viene utilizzata per distinguere il solecismo dagli errori lessicali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== '''Epoca Moderna e Linguistica Contemporanea''' ===&lt;br /&gt;
Con il Rinascimento e l’ascesa delle lingue volgari, il solecismo perde il suo carattere normativo restrittivo, rimanendo un errore sintattico anche nelle grammatiche delle lingue moderne. Oggi, nella linguistica, si riferisce semplicemente a errori sintattici.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=352</id>
		<title>Soloecismus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Soloecismus&amp;diff=352"/>
		<updated>2024-11-06T09:55:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== '''Definizione''' ==&lt;br /&gt;
Il termine &amp;quot;solecismo&amp;quot; deriva dal greco “soloikismós” e indica un errore nella costruzione sintattica di una frase, una deviazione dalle regole grammaticali stabilite. In ambito latino e medievale, il solecismo era considerato non solo un problema linguistico, ma anche educativo e retorico. L’identificazione e la comprensione dei solecismi erano cruciali nell’insegnamento del latino, lingua della cultura e del sapere erudito. SCHAD (); ZAGO&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il solecismo, da errore sintattico legato alla purezza linguistica e culturale, evolve fino a diventare una semplice etichetta di errore, in linea con la variabilità naturale delle lingue. Il concetto, strettamente legato alla '''Latinitas''', riflette il continuo dibattito sull’autorità grammaticale, influenzando ancora oggi la linguistica moderna.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Studi Moderni sul Solecismo''' ==&lt;br /&gt;
Negli ultimi decenni, il solecismo è stato oggetto di rinnovati studi, analizzati sotto prospettive sia linguistiche che culturali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# '''Approcci Filologici''' &lt;br /&gt;
#* '''Vivien Law''':      Nel suo “Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages” (1997),      analizza lo sviluppo della grammatica medievale e la trattazione degli      errori come il solecismo.&lt;br /&gt;
#* '''Ineke Sluiter''': Si concentra sulla percezione antica degli      errori linguistici e sul loro impatto sulla teoria grammaticale.&lt;br /&gt;
# '''Studi sulla Teoria Grammaticale e Retorica'''&lt;br /&gt;
#* '''Pierre Swiggers''', '''Alain Deslate''', '''Anneli Luhtala'''      e altri studiosi hanno analizzato il solecismo all’interno della      tradizione grammaticale, esplorandone definizioni, categorie e      connessioni filosofiche.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
3.    '''Studi Linguistici e metalinguistici:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
o  Paola Cotticelli-Kurras STUDI PRIN&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Latini Antichi''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Marco Terenzio Varrone'''     (116-27 a.C.) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# '''Varrone''', nel suo trattato “De Lingua Latina”, pone le basi per la     grammatica latina, pur senza trattare direttamente il solecismo. La sua analisi delle strutture linguistiche apre la strada allo studio degli     errori sintattici.&lt;br /&gt;
# '''Quintiliano''' (35-100 d.C.) Nell’opera “Institutio Oratoria”, Quintiliano distingue il barbarismo     (errore nella parola) dal solecismo (errore nella frase), definendo quest'ultimo come una violazione delle regole sintattiche, rilevante per l’oratoria     poiché influisce sulla chiarezza del discorso.&lt;br /&gt;
# '''Frontone''' (II secolo d.C.) Maestro di Marco Aurelio, Frontone enfatizza la purezza linguistica del     latino e critica gli errori sintattici che potrebbero compromettere la comprensibilità di un testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Grammatici Tardoantichi e Medievali''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
# '''Elio Donato''' (IV secolo d.C.) Nella sua “Ars Grammatica”, Donato fornisce una classificazione     dettagliata dei solecismi, rendendo il suo testo un punto di riferimento nel Medioevo.&lt;br /&gt;
# '''Prisciano di Cesarea''' (VI     secolo d.C.) Le “Institutiones Grammaticae” di Prisciano approfondiscono lo studio del     solecismo, influenzando notevolmente la grammatica medievale.&lt;br /&gt;
# '''Isidoro di Siviglia''' (560-636 d.C.) Nelle “Etymologiae”, Isidoro include una sezione sui solecismi e altri     errori linguistici, preservando e diffondendo conoscenze grammaticali dell’antichità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Evoluzione del Solecismo nel Medioevo''' ==&lt;br /&gt;
Durante il Medioevo, la grammatica latina mantiene la sua centralità nell’istruzione. I grammatici medievali non solo trasmettono le opere antiche, ma le adattano al proprio contesto:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''Scuole monastiche e cattedrali''': Questi centri diventano luoghi di apprendimento dove la grammatica è     essenziale per la comprensione dei testi sacri.&lt;br /&gt;
* '''Modisti''' (XIII secolo): tentano di collegare la grammatica alla filosofia. Per loro, il solecismo     non è solo un errore formale ma anche logico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Origini e Definizioni Classiche'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Grecia, Aristotele introduce il concetto di solecismo come deviazione sintattica, una visione che i grammatici latini come Donato riprendono e sviluppano. Nel contesto romano, il solecismo si distingue dal barbarismo per essere un errore di sintassi piuttosto che di forma.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''La Latinitas e il Medioevo'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nel Medioevo, la '''Latinitas''' diventa una qualità essenziale, rappresentante la correttezza linguistica. Grammaticalisti come Donato e Prisciano promuovono la Latinitas come modello educativo e culturale, e il solecismo ne è una violazione grave. La distinzione tra congruità formale (congruitas voce) e significato (congruitas sensu) viene utilizzata per distinguere il solecismo dagli errori lessicali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Epoca Moderna e Linguistica Contemporanea'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Con il Rinascimento e l’ascesa delle lingue volgari, il solecismo perde il suo carattere normativo restrittivo, rimanendo un errore sintattico anche nelle grammatiche delle lingue moderne. Oggi, nella linguistica, si riferisce semplicemente a errori sintattici.&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Combinatio&amp;diff=286</id>
		<title>Combinatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Combinatio&amp;diff=286"/>
		<updated>2024-02-21T11:46:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione...&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=285</id>
		<title>Distinctio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=285"/>
		<updated>2023-11-29T10:49:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=284</id>
		<title>Periodus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=284"/>
		<updated>2023-11-29T10:48:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=283</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=283"/>
		<updated>2023-11-29T10:47:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Particula&amp;diff=282</id>
		<title>Particula</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Particula&amp;diff=282"/>
		<updated>2023-11-29T10:46:59Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Copula&amp;diff=281</id>
		<title>Copula</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Copula&amp;diff=281"/>
		<updated>2023-11-29T10:46:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=280</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=280"/>
		<updated>2023-11-29T10:46:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Conexus&amp;diff=279</id>
		<title>Conexus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Conexus&amp;diff=279"/>
		<updated>2023-11-29T10:42:47Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Combinatio&amp;diff=278</id>
		<title>Combinatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Combinatio&amp;diff=278"/>
		<updated>2023-11-29T10:42:32Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Absolutus&amp;diff=277</id>
		<title>Absolutus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Absolutus&amp;diff=277"/>
		<updated>2023-11-29T10:42:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Sententia&amp;diff=276</id>
		<title>Sententia</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Sententia&amp;diff=276"/>
		<updated>2023-11-29T10:40:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=275</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=275"/>
		<updated>2023-11-29T10:39:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dissolutum&amp;diff=274</id>
		<title>Dissolutum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dissolutum&amp;diff=274"/>
		<updated>2023-11-29T10:38:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Disiunctio&amp;diff=273</id>
		<title>Disiunctio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Disiunctio&amp;diff=273"/>
		<updated>2023-11-29T10:38:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=272</id>
		<title>Declinatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=272"/>
		<updated>2023-11-29T10:25:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Continuatio&amp;diff=271</id>
		<title>Continuatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Continuatio&amp;diff=271"/>
		<updated>2023-11-29T10:25:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Cola&amp;diff=270</id>
		<title>Cola</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Cola&amp;diff=270"/>
		<updated>2023-11-29T10:24:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Cursus&amp;diff=269</id>
		<title>Cursus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Cursus&amp;diff=269"/>
		<updated>2023-11-29T10:23:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Proportio&amp;diff=268</id>
		<title>Proportio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Proportio&amp;diff=268"/>
		<updated>2023-11-29T09:14:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;Valenza sintattica e retorica (pagina in costruzione)&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Valenza sintattica e retorica (pagina in costruzione)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=267</id>
		<title>Propositio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=267"/>
		<updated>2023-11-29T09:04:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: Creata pagina con &amp;quot;pagina in costruzione&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;pagina in costruzione&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=266</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=266"/>
		<updated>2023-11-28T17:36:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonandree Iohannes (1993): Brevis introductio ad dictamen. Ed. by S. Arcuti, Galatina: Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]: ''Habet autem subdistinctio minus quam distinctio, quia distinctiosepe punctatur et pausationem in voce requirit, suppositum et appositum in se habens. At subdistinctio non punctatur, quia non est in ea perfecta constructio; pause tamen in voce postulat aliquantulum''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]: ''Coma est punctum cum virgula sursum ducta, quando nec sententia nec constructio est perfecta; et talis distinctio dicitur suspensiva. Colum est punctum sine ulla virgula, quando videlicet constructio est perfecta sed adhuc pendet intentio dictatoris; et talis distinctio vocatur media sive constans. Periodus est punctum cum virgula deorsum ducta, quando constructio nec sententia plus dependet; et talis distinctio dicitur finitiva''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=265</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=265"/>
		<updated>2023-11-28T17:27:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonandree Iohannes (1993): Brevis introductio ad dictamen. Ed. by S. Arcuti, Galatina: Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=264</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=264"/>
		<updated>2023-11-28T17:25:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: /* Attestazioni di Constructio */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonandree Iohannes (1993): Brevis introductio ad dictamen. Ed. by S. Arcuti, Galatina: Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=263</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=263"/>
		<updated>2023-11-28T17:25:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonus Lucensis (Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonandree Iohannes (1993): Brevis introductio ad dictamen. Ed. by S. Arcuti, Galatina: Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=262</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=262"/>
		<updated>2023-11-28T17:17:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'' (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' (XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis (Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Bonandree Iohannes (1993): Brevis introductio ad dictamen. Ed. by S. Arcuti, Galatina: Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=261</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=261"/>
		<updated>2023-11-28T17:12:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: /* Attestazioni di Constructio */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'' (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' (XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis (Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=260</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=260"/>
		<updated>2023-11-28T17:10:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''I''ntroductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', Brevis introductio ad dictamen, &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictand''i (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=259</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=259"/>
		<updated>2023-11-28T17:05:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=258</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=258"/>
		<updated>2023-11-28T17:02:13Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=257</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=257"/>
		<updated>2023-11-28T16:59:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=256</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=256"/>
		<updated>2023-11-28T16:54:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' 1, 11 &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=255</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=255"/>
		<updated>2023-11-28T16:52:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' 1, 11 &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=254</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=254"/>
		<updated>2023-11-28T16:51:24Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' 1, 22, 11 &lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' 1, 11 &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=253</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=253"/>
		<updated>2023-11-28T16:48:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' 1, 22, 11 &lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' 1, 11&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat : “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=252</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=252"/>
		<updated>2023-11-28T15:21:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' 1, 22, 11 &lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' 1, 11&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', Schmale 1950: 95&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis''  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=251</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=251"/>
		<updated>2023-11-28T15:20:45Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' 1, 22, 11 &lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' 1, 11&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', Schmale 1950: 95&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''' Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Guido Faba, Ars dictaminis  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=250</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=250"/>
		<updated>2023-11-28T15:13:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Cotugno: /* Constructio come sinonimo di sententia orationis */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]] (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' 1, 22, 11 &lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' 1, 11&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' 62&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', Schmale 1950: 90&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', Schmale 1950: 95&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, Candelabrum 1, 7, 7&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984). ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens C. H. (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|In Donati artem maiorem]]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica I, 3, De uerbo, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', De grammatica &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt; : ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', De Grammatica (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Ars Dictandi (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', Candelabrum (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium  (&amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Guido Faba, Ars dictaminis  (&amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Cotugno</name></author>
	</entry>
</feed>