<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="it">
	<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Dentella</id>
	<title>PRIN SIRE 2017 WIKI - Contributi dell'utente [it]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Dentella"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Speciale:Contributi/Dentella"/>
	<updated>2026-05-09T02:46:32Z</updated>
	<subtitle>Contributi dell'utente</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.39.3</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=647</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=647"/>
		<updated>2026-03-06T19:56:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Articulus */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (&amp;lt;span id=&amp;quot;aVaah&amp;quot;&amp;gt;[[#Vaaha|2000: 233 n. 2]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007: 42]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (&amp;lt;span id=&amp;quot;aDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Denea|2018]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (&amp;lt;span id=&amp;quot;bDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Deneb|Denecker e Swiggers 2018: 132]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 26-27]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRado&amp;quot;&amp;gt;[[#Radoa|''Quaestiones'' LI: 91-92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022: 354]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: I.292]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_of_Pisa|Petrus Pisanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (744-799)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scotus Eriugena]]&amp;lt;/span&amp;gt; (815-877)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1079-1142)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alexander_of_Villedieu|Alexander de Villa Dei]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1175-1240)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Vincent_of_Beauvais|Vincentius Bellovacensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1190-1264)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1100-1166)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Forca&amp;quot;&amp;gt;[[#aForc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Vaaha&amp;quot;&amp;gt;[[#aVaah|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=646</id>
		<title>Iunctura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=646"/>
		<updated>2026-03-06T19:56:16Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Iunctura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''iunctura'' indica l’unione di più elementi che ne formano uno complesso (es. l’unione di suoni per formare sillabe e l’unione di sillabe per formare parole); in sintassi, ''iunctura'' può indicare il tipo di relazione che sussiste fra i costituenti di una determinata costruzione (es. verbo + ablativo; ''ut'' + congiuntivo, cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma anche il costrutto stesso (Ballaira &amp;lt;span id=&amp;quot;aBall&amp;quot;&amp;gt;[[#Balla|2009: 4]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''iunctura'' presso gli autori medievali ha ricevuto scarsa attenzione. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne raccoglie le attestazioni in Prisciano e in altri autori fino al VI sec., accanto a quelle dei corradicali ''iungo, iunctus'' e simili. Per altri corradicali come ''coniunctio'' e le forme del verbo ''adiungo'', si vedano le voci dedicate. Il corradicale ''iungendi'' aveva presso Varrone (I sec. a.C.) il significato tecnico di ‘participio’ (es. ''scribens'', cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;cSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadc|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Colombat-Lahaussois &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 57]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Allan &amp;lt;span id=&amp;quot;aAll&amp;quot;&amp;gt;[[#Alla|2007: 74]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;) sottolinea che, in Prisciano, ''iunctura'' costituisce un concetto speculare a quello di ''ordinatio'': «''Iunctura'' implique plutôt des relations paradigmatiques et ''ordinatio'' des relations syntagmatiques» (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;bCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpb|1977: 115]]&amp;lt;/span&amp;gt;, cfr. 176). L’autore cita l’espressione ''iunctura pedum'' in relazione al tipo di ''clausola'' (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;cCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpc|1977: 103]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e quella di ''iunctura perfetta'' riferita a suoni, a sillabe e a parole (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;dCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpd|1977: 181]]&amp;lt;/span&amp;gt;); infine ne analizza la distribuzione (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;eCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpe|1977: 169]]&amp;lt;/span&amp;gt; ss.). In Quintiliano, ''iunctura'' viene usato in relazione a ''dictio'' (''iunctura dictionum,'' Copeland-Sluiter &amp;lt;span id=&amp;quot;aCop&amp;quot;&amp;gt;[[#Copa|2012: 634]]&amp;lt;/span&amp;gt;, n. 114), e come parametro retorico (''iunctura'' come ‘connessione’), insieme a ''ordo'' (‘ordine’) e ''numerus'' (‘ritmo’), cfr. De Jonge &amp;lt;span id=&amp;quot;aJon&amp;quot;&amp;gt;[[#Jona|2008: 187]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nei volumi di carattere generale di Waugh et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aWau&amp;quot;&amp;gt;[[#Waua|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat-Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Blaise (&amp;lt;span id=&amp;quot;aBla&amp;quot;&amp;gt;[[#Blaa|1975]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non si trovano riferimenti al termine ''iunctura''. Auroux et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aAur&amp;quot;&amp;gt;[[#Aura|2000: 473]]&amp;lt;/span&amp;gt;) menzionano ''iunctura'' come un termine grammaticale originato in ambito poetico e retorico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
All’uso tecnico di ''iunctura'' presso autori medievali è dedicato un recente contributo di Cotticelli-Kurras e Cotugno (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
Il termine ''iunctura'' si trova in diversi auori medievali, come: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scotus Eriugena]]&amp;lt;/span&amp;gt; (815-877)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1079-1142)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1100-1166)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (?-post 1212)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Bonaventure|Bonaventura]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1221-1274)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/folchinus-de-borfonibus-n-1340-1350-fl-saec-xiv-ex-author/39579 Folchinus de Borfonibus]&amp;lt;/span&amp;gt; (1380-1401)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Matthias_Flacius|Matthias Flacius Illyricus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1520-1575)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nella forma ''iunctura et ordinatio''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bonaventura, ''Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bona1|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In correlazione con ''oratio'' e ''sententia''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi1|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo1|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hrabanus Maurus, ''De institutione clericorum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Hra&amp;quot;&amp;gt;[[#Hra1|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sed&amp;quot;&amp;gt;[[#Sed1|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Coniunctio vel iunctura''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet1|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura verborum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi2|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe1|'''1, 176''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura dictionum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo2|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Anonimus, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Anon&amp;quot;&amp;gt;[[#Anon1|'''MS 1527 V, 47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Come costruzione della frase (''orationis iunctura'')===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet2|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come definizione di ''articulus''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Commentarii in tertium librum Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag1|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Posteriora Analytica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag2|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come ''compago''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Brunus Signinus episcopus, ''Expositio in Pentateuchum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bru&amp;quot;&amp;gt;[[#Bru1|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Belvacensis, ''Speculum maius'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Vin&amp;quot;&amp;gt;[[#Vin1|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' di sillabe===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Eberhardus Bethuniensis, ''Graecismus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Ebe&amp;quot;&amp;gt;[[#Ebe1|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' come mezzo morfologico di prefissazione e composizione===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Folchinus de Borfonibus, ''Cremonina Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Fol&amp;quot;&amp;gt;[[#Fol1|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe2|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Con il verbo ''ligare''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Scottus Eriugena, ''Annotationes in Marcianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sco&amp;quot;&amp;gt;[[#Sco1|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ripresa di Orazio ‘''callida iunctura''’===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Matthias Flacius Illyricus, ''Clauis Scripturae Sacrae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mat1|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In senso non grammaticale===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Lombardus, ''Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Lom&amp;quot;&amp;gt;[[#Lom1|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P., Cotugno F.''' (2023), Iunctura ''nei testi grammaticali medievali: percorsi di metalinguaggio sintattico.'' In ''Studi e saggi linguistici'' 61/2, 9-55. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Alla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAll|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Allan K.''' (&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;2009) [2007], ''The Western Classical Tradition in Linguistics''. II Edition. London-Oakville, Equinox.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Aura&amp;quot;&amp;gt;[[#aAur|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Auroux S., Koerner E.F.K., Niederehe H., Versteegh K.''' (eds.) (2000), ''History of the Language Sciences''. Berlin-New York, De Gruyter.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Balla&amp;quot;&amp;gt;[[#aBall|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ballaira G'''. (2009), ''Il Panegirico di Prisciano ad Anastasio''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 3-18.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Blaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBla|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Blaise A.''' (1975), ''Lexicon latinitatis medii aevi praesertim ad res ecclesiasticas investigandas pertinens. Dictionnaire latin-français des auteurs du moyen-age''. Turnholti, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpe&amp;quot;&amp;gt;[[#eCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;e&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Copa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCop|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Copeland R., Sluiter I.''' (2012), ''Medieval Grammar and Rhetoric: Language Arts and Literary Theory, AD 300 -1475''. Oxford, Oxford University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jona&amp;quot;&amp;gt;[[#aJon|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''De Jonge, C.C.''' (2008), ''Between Grammar and Rhetoric. Dionysius of Halicarnassus on Language, Linguistics and Literature''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Dena&amp;quot;&amp;gt;[[#aDen|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Denb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDen|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Denecker T.''' (2017), ''Ideas on Language in Early Latin Christianity. From Tertullian to Isidore of Seville''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grona&amp;quot;&amp;gt;[[#aGron|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grondeux A.''' (ed.) (2010), ''Glosa super'' Graecismum ''Ebherardi Bethuniensis. Capitula I-III'' (''Corpus Christianorum 225''). Thurnout, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muna&amp;quot;&amp;gt;[[#aMun|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Munzi L.''' (2009), ''Prisciano nell’Italia meridionale: la Adbreviatio artis grammaticae di Orso di Benevento''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 463, 480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Keia&amp;quot;&amp;gt;[[#aKei|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Keith Percival W.''' (1990), ''A Hitherto Unpublished Medieval Grammatical Fragment on Latin Syntax and Syntactic Figures''. In G.L. Bursill-Hall, S. Ebbsen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae''. Amsterdam-Philadelphia, Benjamins, 271-284.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadc&amp;quot;&amp;gt;[[#cSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Waua&amp;quot;&amp;gt;[[#aWau|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Waugh L.R., Monville-Burston M., Joseph E.''' (eds.) (2023), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Adiunctio]], [[Congruitas]], [[Coniunctio]], [[Constructio (pagina di disambiguazione)|Constructio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Commentarii in tertium librum Sententiarum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mag|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Praeterea, Articulus est junctura membri cum membro: ergo videtur potius dicere id in quo nectuntur credibilia, quam id in quod resolvuntur per divisionem''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Posteriora Analytica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Mag|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 124, col. 1, lin. 10: ''In membris autem (de quorum divisione considerat illa pars physicae quae dicitur anatomia) primum est divisio sive articulus qui κόλον Graece dicitur: hoc enim est in quo dividitur junctura stricta vel laxa'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Anon1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Anon|'''MS 1527 V.47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Figura constructionis est quae attenditur in iunctura dictionum et non secundum significationem sed secundum quod dictiones in diversitate accidentium, ut ego et tu legimus, iunguntur'' (Biblioteca Angelica, Roma, XIII-XV sec., cfr. Keith Percival &amp;lt;span id=&amp;quot;aKei&amp;quot;&amp;gt;[[#Keia|1990: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonaventura''', Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bona|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod ergo obiicit, quod omni finito potest aliquid maius appeti; dicendum, quod verum est de finito in se, sed de illo finito, quod ordinat et unit bono infinito iunctura et ordinatione perfecta, non habet veritatem, quia quietare potest et stabilire ratione eius a quo et ad quod'' (In librum III - LLT-B comm. in distinct.: 13, articulus: 1, quaestio: 2, conclusio, pag.: 281, col.: 1, linea: 3).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Brunus Signinus episcopus''', Expositio in Pentateuchum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bru1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bru|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (exp. in Exodum), col. 324, lin. 4: ''Quid earum junctura, et compago significet, jam dictum est: significat enim concordiam et virtutem, quam omnia divina divinae legis volumina inter se habent: omnia enim unum dicunt, omnia unam fidem praedicant, omnia unum Deum et laudant et magnificant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Eberhardus Bethuniensis''', Graecismus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ebe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Ebe|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 60 (De praepositionibus): ''Tanquam syllabica iunctura frequenter abundat, Si uis ‘emorior’ dicere pro ‘morior’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Folchinus de Borfonibus''', Cremonina Grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Fol1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Fol|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, De Orthographia, lin. 810: ''Fallit tamen regula si s uel x precedant t, ut questio et commixtio, et si t sequatur aspiratio, ut Anthiochia et Corinthius, et si i ueniat in iunctura composicionis, ut uigintiunus, et in litium et uitium genetiuis pluralibus horum nominum lis -tis et uitis -tis ad differentiam horum nominum litium litii et uitium uitii'' (Cremonina Grammatica, orthographia et prosodia - LLT-A pars: 4, Cap. 5: de orthographia, linea: 810 [*]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Glo|'''Prologi ''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Glo2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Glo|'''1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed in oratione duo sunt, scilicet iunctura dictionum et sententia.'' (ed. Grondeux &amp;lt;span id=&amp;quot;aGron&amp;quot;&amp;gt;[[#Grona|2010]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hrabanus Maurus''', De institutione clericorum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Hra1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Hra|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quicumque enim legendi officium decenter et rite peragere vult, “doctrina et libris debet esse imbutus sensuum que ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat, ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur; sic que expeditus vim pronuntiationis obtinebit, ut ad intellectum mentes omnium sensus que permoveat discernendo genera pronunciationum atque exprimendo proprios sententiarum affectus, modo voce indicantis” simpliciter, “modo dolentis”, modo indignantis, “modo increpantis, modo exhortantis”, modo miserantis, modo percunctantis “et his similia secundum genus propriae pronuntiationis” exprimenda sunt''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scottus Eriugena''', Annotationes in Marcianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sco1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sco|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Margine’ in margine, in litore ac si diceret: solus nouit quot uicibus accedit mare ad litora et recedit, quot uicibus malinam efficit atquae ledonem; ipse nouit quae ‘nexio’ que iunctura liget''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Isi|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Lectorum ordo formam et initium a prophetis accipit […]. Qui autem ad huiusmodi promovetur gradum, iste erit doctrina et libris imbutus, sensuumque ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur'' (citazione di Munzi &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2009: 466]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2017: 274]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Isi|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De iuncturis verborum'' (Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;aDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Dena|2017: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Matthias Flacius Illyricus''', Clauis Scripturae Sacrae &amp;lt;span id=&amp;quot;Mat1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mat|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (De verbis): ''Verba ac voces aliquae ob praecedentia aut allusiones quasi violentius adhibentur, certe nativa earum significatio non observatur. Roman. decimoquarto, Alius iudicat diem praedie, alius iudicat omnem diem, id est, perinde censet aut habet. Posterius non proprie accipitur. Ibidem, Id iudicate potius, ne scandalum ponatis, pro id agite: quasi dicat, multum iudicare vultis alios fratres: at vos potius id iudicate vel agite. Huc referre possis illud Horatianum praeceptum: Dixeris egregie, si callida verbum fecerit iunctura novum''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Pet|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter coniunctio uel iunctura, hoc nomen, dum per se dicitur, indeterminatum est et confusum, cum uero dicitur coniunctio harum propositionum, per determinationem restringitur et certificatur''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Pet|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si nonanimal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est nonanimal, quod, scilicet non-animal, est rationale, et est falsa propositio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1PHe|'''I, 176''']]: ''Non inde sequitur quod sillaba sit pars orationis, sed huius tocius quod est oratio; non tamen orationis, quia hec iunctura verborum que est pars orationis exigeret ut esset pars orationis voce et sensu, ut dictum est'' (LLT-Bde arte grammatica, de dictione, vol.: 1 - pag.: 176, linea: 33).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe2&amp;quot;&amp;gt;[[#2PHe|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Compago’ est iunctura sicut compages sed illud facit ‘compaginis’, istud vero 'compagis' et est utrumque compositum a ‘compingo gis’, quod est ‘conglutinare’ vel ‘coniungere’, et est compositum a ‘con’ et ‘pango | {P49vb} pegi’, quod est ‘coniungere’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe3&amp;quot;&amp;gt;[[#3PHe|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Incongrua dictionum ordinatio facit soloecismum quemadmodum incongrua litterarum vel sillabarum iunctura facit barbarismum [...]. Soloecismus est incongrua iunctura dictionum, ut si pro ‘Dominus venit’, dicam, ‘Dominum venit’ [...] Barbarismus est incongrua iunctura litterarum in sillaba vel sillabarum in dictione, in scriptura vel pronunciatione''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Lombardus''', Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas, &amp;lt;span id=&amp;quot;Lom1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Lom|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compages que dicitur junctura ipsius sensualitatis et rationis, quam videt Filius Dei, scilicet quomodo inter se cohaereant in aliquo, vel quomodo haec et illa, id est ratio et sensualitas in suis differentiis conveniant, dum superior differentia sensualitatis consentiendo convenit cum differentiis rationis quae sunt tres, ut jam ostensum est''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', In Donati artem maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sed1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sed|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed ideo dicit ad grammaticos pertinere quia grammaticorum est de una parte disputare oratorum uero de iunctura sententiarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Belvacensis''', Speculum maius &amp;lt;span id=&amp;quot;Vin1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Vin|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compago, iunctura''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Helias]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Albertus Magnus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Bonaventura]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Brunus Signinus episcopus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Folchinus de Borfonibus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hrabanus Maurus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glosa super 'Graecismum']]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Iohannes Scottus Eriugena]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Isidorus Hispalensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Matthias Flacius Illyricus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Lombardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sedulius Scotus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Vincentius Belvacensis]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=645</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=645"/>
		<updated>2026-03-06T19:47:35Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Articulus */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (&amp;lt;span id=&amp;quot;aVaah&amp;quot;&amp;gt;[[#Vaaha|2000: 233 n. 2]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007: 42]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (&amp;lt;span id=&amp;quot;aDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Denea|2018]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (&amp;lt;span id=&amp;quot;bDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Deneb|Denecker e Swiggers 2018: 132]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 26-27]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRado&amp;quot;&amp;gt;[[#Radoa|''Quaestiones'' LI: 91-92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022: 354]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: I.292]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_of_Pisa|Petrus Pisanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (744-799)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scotus Eriugena]]&amp;lt;/span&amp;gt; (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1079-1142)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alexander_of_Villedieu|Alexander de Villa Dei]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1175-1240)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Vincent_of_Beauvais|Vincentius Bellovacensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1190-1264)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Forca&amp;quot;&amp;gt;[[#aForc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Vaaha&amp;quot;&amp;gt;[[#aVaah|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=644</id>
		<title>Iunctura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=644"/>
		<updated>2026-03-06T19:41:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Iunctura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''iunctura'' indica l’unione di più elementi che ne formano uno complesso (es. l’unione di suoni per formare sillabe e l’unione di sillabe per formare parole); in sintassi, ''iunctura'' può indicare il tipo di relazione che sussiste fra i costituenti di una determinata costruzione (es. verbo + ablativo; ''ut'' + congiuntivo, cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma anche il costrutto stesso (Ballaira &amp;lt;span id=&amp;quot;aBall&amp;quot;&amp;gt;[[#Balla|2009: 4]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''iunctura'' presso gli autori medievali ha ricevuto scarsa attenzione. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne raccoglie le attestazioni in Prisciano e in altri autori fino al VI sec., accanto a quelle dei corradicali ''iungo, iunctus'' e simili. Per altri corradicali come ''coniunctio'' e le forme del verbo ''adiungo'', si vedano le voci dedicate. Il corradicale ''iungendi'' aveva presso Varrone (I sec. a.C.) il significato tecnico di ‘participio’ (es. ''scribens'', cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;cSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadc|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Colombat-Lahaussois &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 57]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Allan &amp;lt;span id=&amp;quot;aAll&amp;quot;&amp;gt;[[#Alla|2007: 74]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;) sottolinea che, in Prisciano, ''iunctura'' costituisce un concetto speculare a quello di ''ordinatio'': «''Iunctura'' implique plutôt des relations paradigmatiques et ''ordinatio'' des relations syntagmatiques» (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;bCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpb|1977: 115]]&amp;lt;/span&amp;gt;, cfr. 176). L’autore cita l’espressione ''iunctura pedum'' in relazione al tipo di ''clausola'' (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;cCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpc|1977: 103]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e quella di ''iunctura perfetta'' riferita a suoni, a sillabe e a parole (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;dCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpd|1977: 181]]&amp;lt;/span&amp;gt;); infine ne analizza la distribuzione (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;eCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpe|1977: 169]]&amp;lt;/span&amp;gt; ss.). In Quintiliano, ''iunctura'' viene usato in relazione a ''dictio'' (''iunctura dictionum,'' Copeland-Sluiter &amp;lt;span id=&amp;quot;aCop&amp;quot;&amp;gt;[[#Copa|2012: 634]]&amp;lt;/span&amp;gt;, n. 114), e come parametro retorico (''iunctura'' come ‘connessione’), insieme a ''ordo'' (‘ordine’) e ''numerus'' (‘ritmo’), cfr. De Jonge &amp;lt;span id=&amp;quot;aJon&amp;quot;&amp;gt;[[#Jona|2008: 187]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nei volumi di carattere generale di Waugh et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aWau&amp;quot;&amp;gt;[[#Waua|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat-Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Blaise (&amp;lt;span id=&amp;quot;aBla&amp;quot;&amp;gt;[[#Blaa|1975]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non si trovano riferimenti al termine ''iunctura''. Auroux et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aAur&amp;quot;&amp;gt;[[#Aura|2000: 473]]&amp;lt;/span&amp;gt;) menzionano ''iunctura'' come un termine grammaticale originato in ambito poetico e retorico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
All’uso tecnico di ''iunctura'' presso autori medievali è dedicato un recente contributo di Cotticelli-Kurras e Cotugno (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
Il termine ''iunctura'' si trova in diversi auori medievali, come: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]] (?-858)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scotus Eriugena]] (815-877)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (1100-1166)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1079-1142)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]] (?-1212)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Bonaventure|Bonaventura]] (1221-1274)&lt;br /&gt;
*[https://www.mirabileweb.it/author/folchinus-de-borfonibus-n-1340-1350-fl-saec-xiv-ex-author/39579 Folchinus de Borfonibus] (1380-1401)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Matthias_Flacius|Matthias Flacius Illyricus]] (1520-1575)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nella forma ''iunctura et ordinatio''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bonaventura, ''Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bona1|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In correlazione con ''oratio'' e ''sententia''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi1|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo1|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hrabanus Maurus, ''De institutione clericorum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Hra&amp;quot;&amp;gt;[[#Hra1|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sed&amp;quot;&amp;gt;[[#Sed1|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Coniunctio vel iunctura''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet1|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura verborum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi2|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe1|'''1, 176''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura dictionum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo2|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Anonimus, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Anon&amp;quot;&amp;gt;[[#Anon1|'''MS 1527 V, 47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Come costruzione della frase (''orationis iunctura'')===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet2|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come definizione di ''articulus''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Commentarii in tertium librum Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag1|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Posteriora Analytica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag2|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come ''compago''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Brunus Signinus episcopus, ''Expositio in Pentateuchum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bru&amp;quot;&amp;gt;[[#Bru1|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Belvacensis, ''Speculum maius'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Vin&amp;quot;&amp;gt;[[#Vin1|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' di sillabe===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Eberhardus Bethuniensis, ''Graecismus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Ebe&amp;quot;&amp;gt;[[#Ebe1|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' come mezzo morfologico di prefissazione e composizione===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Folchinus de Borfonibus, ''Cremonina Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Fol&amp;quot;&amp;gt;[[#Fol1|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe2|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Con il verbo ''ligare''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Scottus Eriugena, ''Annotationes in Marcianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sco&amp;quot;&amp;gt;[[#Sco1|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ripresa di Orazio ‘''callida iunctura''’===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Matthias Flacius Illyricus, ''Clauis Scripturae Sacrae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mat1|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In senso non grammaticale===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Lombardus, ''Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Lom&amp;quot;&amp;gt;[[#Lom1|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P., Cotugno F.''' (2023), Iunctura ''nei testi grammaticali medievali: percorsi di metalinguaggio sintattico.'' In ''Studi e saggi linguistici'' 61/2, 9-55. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Alla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAll|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Allan K.''' (&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;2009) [2007], ''The Western Classical Tradition in Linguistics''. II Edition. London-Oakville, Equinox.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Aura&amp;quot;&amp;gt;[[#aAur|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Auroux S., Koerner E.F.K., Niederehe H., Versteegh K.''' (eds.) (2000), ''History of the Language Sciences''. Berlin-New York, De Gruyter.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Balla&amp;quot;&amp;gt;[[#aBall|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ballaira G'''. (2009), ''Il Panegirico di Prisciano ad Anastasio''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 3-18.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Blaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBla|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Blaise A.''' (1975), ''Lexicon latinitatis medii aevi praesertim ad res ecclesiasticas investigandas pertinens. Dictionnaire latin-français des auteurs du moyen-age''. Turnholti, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpe&amp;quot;&amp;gt;[[#eCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;e&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Copa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCop|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Copeland R., Sluiter I.''' (2012), ''Medieval Grammar and Rhetoric: Language Arts and Literary Theory, AD 300 -1475''. Oxford, Oxford University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jona&amp;quot;&amp;gt;[[#aJon|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''De Jonge, C.C.''' (2008), ''Between Grammar and Rhetoric. Dionysius of Halicarnassus on Language, Linguistics and Literature''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Dena&amp;quot;&amp;gt;[[#aDen|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Denb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDen|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Denecker T.''' (2017), ''Ideas on Language in Early Latin Christianity. From Tertullian to Isidore of Seville''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grona&amp;quot;&amp;gt;[[#aGron|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grondeux A.''' (ed.) (2010), ''Glosa super'' Graecismum ''Ebherardi Bethuniensis. Capitula I-III'' (''Corpus Christianorum 225''). Thurnout, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muna&amp;quot;&amp;gt;[[#aMun|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Munzi L.''' (2009), ''Prisciano nell’Italia meridionale: la Adbreviatio artis grammaticae di Orso di Benevento''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 463, 480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Keia&amp;quot;&amp;gt;[[#aKei|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Keith Percival W.''' (1990), ''A Hitherto Unpublished Medieval Grammatical Fragment on Latin Syntax and Syntactic Figures''. In G.L. Bursill-Hall, S. Ebbsen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae''. Amsterdam-Philadelphia, Benjamins, 271-284.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadc&amp;quot;&amp;gt;[[#cSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Waua&amp;quot;&amp;gt;[[#aWau|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Waugh L.R., Monville-Burston M., Joseph E.''' (eds.) (2023), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Adiunctio]], [[Congruitas]], [[Coniunctio]], [[Constructio (pagina di disambiguazione)|Constructio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Commentarii in tertium librum Sententiarum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mag|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Praeterea, Articulus est junctura membri cum membro: ergo videtur potius dicere id in quo nectuntur credibilia, quam id in quod resolvuntur per divisionem''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Posteriora Analytica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Mag|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 124, col. 1, lin. 10: ''In membris autem (de quorum divisione considerat illa pars physicae quae dicitur anatomia) primum est divisio sive articulus qui κόλον Graece dicitur: hoc enim est in quo dividitur junctura stricta vel laxa'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Anon1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Anon|'''MS 1527 V.47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Figura constructionis est quae attenditur in iunctura dictionum et non secundum significationem sed secundum quod dictiones in diversitate accidentium, ut ego et tu legimus, iunguntur'' (Biblioteca Angelica, Roma, XIII-XV sec., cfr. Keith Percival &amp;lt;span id=&amp;quot;aKei&amp;quot;&amp;gt;[[#Keia|1990: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonaventura''', Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bona|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod ergo obiicit, quod omni finito potest aliquid maius appeti; dicendum, quod verum est de finito in se, sed de illo finito, quod ordinat et unit bono infinito iunctura et ordinatione perfecta, non habet veritatem, quia quietare potest et stabilire ratione eius a quo et ad quod'' (In librum III - LLT-B comm. in distinct.: 13, articulus: 1, quaestio: 2, conclusio, pag.: 281, col.: 1, linea: 3).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Brunus Signinus episcopus''', Expositio in Pentateuchum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bru1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bru|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (exp. in Exodum), col. 324, lin. 4: ''Quid earum junctura, et compago significet, jam dictum est: significat enim concordiam et virtutem, quam omnia divina divinae legis volumina inter se habent: omnia enim unum dicunt, omnia unam fidem praedicant, omnia unum Deum et laudant et magnificant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Eberhardus Bethuniensis''', Graecismus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ebe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Ebe|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 60 (De praepositionibus): ''Tanquam syllabica iunctura frequenter abundat, Si uis ‘emorior’ dicere pro ‘morior’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Folchinus de Borfonibus''', Cremonina Grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Fol1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Fol|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, De Orthographia, lin. 810: ''Fallit tamen regula si s uel x precedant t, ut questio et commixtio, et si t sequatur aspiratio, ut Anthiochia et Corinthius, et si i ueniat in iunctura composicionis, ut uigintiunus, et in litium et uitium genetiuis pluralibus horum nominum lis -tis et uitis -tis ad differentiam horum nominum litium litii et uitium uitii'' (Cremonina Grammatica, orthographia et prosodia - LLT-A pars: 4, Cap. 5: de orthographia, linea: 810 [*]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Glo|'''Prologi ''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Glo2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Glo|'''1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed in oratione duo sunt, scilicet iunctura dictionum et sententia.'' (ed. Grondeux &amp;lt;span id=&amp;quot;aGron&amp;quot;&amp;gt;[[#Grona|2010]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hrabanus Maurus''', De institutione clericorum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Hra1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Hra|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quicumque enim legendi officium decenter et rite peragere vult, “doctrina et libris debet esse imbutus sensuum que ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat, ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur; sic que expeditus vim pronuntiationis obtinebit, ut ad intellectum mentes omnium sensus que permoveat discernendo genera pronunciationum atque exprimendo proprios sententiarum affectus, modo voce indicantis” simpliciter, “modo dolentis”, modo indignantis, “modo increpantis, modo exhortantis”, modo miserantis, modo percunctantis “et his similia secundum genus propriae pronuntiationis” exprimenda sunt''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scottus Eriugena''', Annotationes in Marcianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sco1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sco|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Margine’ in margine, in litore ac si diceret: solus nouit quot uicibus accedit mare ad litora et recedit, quot uicibus malinam efficit atquae ledonem; ipse nouit quae ‘nexio’ que iunctura liget''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Isi|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Lectorum ordo formam et initium a prophetis accipit […]. Qui autem ad huiusmodi promovetur gradum, iste erit doctrina et libris imbutus, sensuumque ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur'' (citazione di Munzi &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2009: 466]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2017: 274]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Isi|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De iuncturis verborum'' (Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;aDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Dena|2017: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Matthias Flacius Illyricus''', Clauis Scripturae Sacrae &amp;lt;span id=&amp;quot;Mat1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mat|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (De verbis): ''Verba ac voces aliquae ob praecedentia aut allusiones quasi violentius adhibentur, certe nativa earum significatio non observatur. Roman. decimoquarto, Alius iudicat diem praedie, alius iudicat omnem diem, id est, perinde censet aut habet. Posterius non proprie accipitur. Ibidem, Id iudicate potius, ne scandalum ponatis, pro id agite: quasi dicat, multum iudicare vultis alios fratres: at vos potius id iudicate vel agite. Huc referre possis illud Horatianum praeceptum: Dixeris egregie, si callida verbum fecerit iunctura novum''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Pet|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter coniunctio uel iunctura, hoc nomen, dum per se dicitur, indeterminatum est et confusum, cum uero dicitur coniunctio harum propositionum, per determinationem restringitur et certificatur''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Pet|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si nonanimal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est nonanimal, quod, scilicet non-animal, est rationale, et est falsa propositio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1PHe|'''I, 176''']]: ''Non inde sequitur quod sillaba sit pars orationis, sed huius tocius quod est oratio; non tamen orationis, quia hec iunctura verborum que est pars orationis exigeret ut esset pars orationis voce et sensu, ut dictum est'' (LLT-Bde arte grammatica, de dictione, vol.: 1 - pag.: 176, linea: 33).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe2&amp;quot;&amp;gt;[[#2PHe|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Compago’ est iunctura sicut compages sed illud facit ‘compaginis’, istud vero 'compagis' et est utrumque compositum a ‘compingo gis’, quod est ‘conglutinare’ vel ‘coniungere’, et est compositum a ‘con’ et ‘pango | {P49vb} pegi’, quod est ‘coniungere’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe3&amp;quot;&amp;gt;[[#3PHe|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Incongrua dictionum ordinatio facit soloecismum quemadmodum incongrua litterarum vel sillabarum iunctura facit barbarismum [...]. Soloecismus est incongrua iunctura dictionum, ut si pro ‘Dominus venit’, dicam, ‘Dominum venit’ [...] Barbarismus est incongrua iunctura litterarum in sillaba vel sillabarum in dictione, in scriptura vel pronunciatione''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Lombardus''', Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas, &amp;lt;span id=&amp;quot;Lom1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Lom|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compages que dicitur junctura ipsius sensualitatis et rationis, quam videt Filius Dei, scilicet quomodo inter se cohaereant in aliquo, vel quomodo haec et illa, id est ratio et sensualitas in suis differentiis conveniant, dum superior differentia sensualitatis consentiendo convenit cum differentiis rationis quae sunt tres, ut jam ostensum est''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', In Donati artem maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sed1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sed|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed ideo dicit ad grammaticos pertinere quia grammaticorum est de una parte disputare oratorum uero de iunctura sententiarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Belvacensis''', Speculum maius &amp;lt;span id=&amp;quot;Vin1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Vin|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compago, iunctura''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Helias]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Albertus Magnus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Bonaventura]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Brunus Signinus episcopus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Folchinus de Borfonibus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hrabanus Maurus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glosa super 'Graecismum']]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Iohannes Scottus Eriugena]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Isidorus Hispalensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Matthias Flacius Illyricus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Lombardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sedulius Scotus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Vincentius Belvacensis]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=643</id>
		<title>Iunctura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=643"/>
		<updated>2026-03-06T19:37:27Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Iunctura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''iunctura'' indica l’unione di più elementi che ne formano uno complesso (es. l’unione di suoni per formare sillabe e l’unione di sillabe per formare parole); in sintassi, ''iunctura'' può indicare il tipo di relazione che sussiste fra i costituenti di una determinata costruzione (es. verbo + ablativo; ''ut'' + congiuntivo, cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma anche il costrutto stesso (Ballaira &amp;lt;span id=&amp;quot;aBall&amp;quot;&amp;gt;[[#Balla|2009: 4]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''iunctura'' presso gli autori medievali ha ricevuto scarsa attenzione. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne raccoglie le attestazioni in Prisciano e in altri autori fino al VI sec., accanto a quelle dei corradicali ''iungo, iunctus'' e simili. Per altri corradicali come ''coniunctio'' e le forme del verbo ''adiungo'', si vedano le voci dedicate. Il corradicale ''iungendi'' aveva presso Varrone (I sec. a.C.) il significato tecnico di ‘participio’ (es. ''scribens'', cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;cSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadc|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Colombat-Lahaussois &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 57]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Allan &amp;lt;span id=&amp;quot;aAll&amp;quot;&amp;gt;[[#Alla|2007: 74]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;) sottolinea che, in Prisciano, ''iunctura'' costituisce un concetto speculare a quello di ''ordinatio'': «''Iunctura'' implique plutôt des relations paradigmatiques et ''ordinatio'' des relations syntagmatiques» (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;bCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpb|1977: 115]]&amp;lt;/span&amp;gt;, cfr. 176). L’autore cita l’espressione ''iunctura pedum'' in relazione al tipo di ''clausola'' (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;cCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpc|1977: 103]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e quella di ''iunctura perfetta'' riferita a suoni, a sillabe e a parole (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;dCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpd|1977: 181]]&amp;lt;/span&amp;gt;); infine ne analizza la distribuzione (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;eCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpe|1977: 169]]&amp;lt;/span&amp;gt; ss.). In Quintiliano, ''iunctura'' viene usato in relazione a ''dictio'' (''iunctura dictionum,'' Copeland-Sluiter &amp;lt;span id=&amp;quot;aCop&amp;quot;&amp;gt;[[#Copa|2012: 634]]&amp;lt;/span&amp;gt;, n. 114), e come parametro retorico (''iunctura'' come ‘connessione’), insieme a ''ordo'' (‘ordine’) e ''numerus'' (‘ritmo’), cfr. De Jonge &amp;lt;span id=&amp;quot;aJon&amp;quot;&amp;gt;[[#Jona|2008: 187]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nei volumi di carattere generale di Waugh et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aWau&amp;quot;&amp;gt;[[#Waua|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat-Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Blaise (&amp;lt;span id=&amp;quot;aBla&amp;quot;&amp;gt;[[#Blaa|1975]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non si trovano riferimenti al termine ''iunctura''. Auroux et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aAur&amp;quot;&amp;gt;[[#Aura|2000: 473]]&amp;lt;/span&amp;gt;) menzionano ''iunctura'' come un termine grammaticale originato in ambito poetico e retorico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
All’uso tecnico di ''iunctura'' presso autori medievali è dedicato un recente contributo di Cotticelli-Kurras e Cotugno (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
Il termine ''iunctura'' si trova in diversi auori medievali, come: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]] (?-858)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scotus Eriugena]] (815-877)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (1100-1166)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Abaelardus]] (1049-1172)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]] (?-1212)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Bonaventure|Bonaventura]] (1221-1274)&lt;br /&gt;
*[https://www.mirabileweb.it/author/folchinus-de-borfonibus-n-1340-1350-fl-saec-xiv-ex-author/39579 Folchinus de Borfonibus] (1380-1401)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Matthias_Flacius|Matthias Flacius Illyricus]] (1520-1575)&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nella forma ''iunctura et ordinatio''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bonaventura, ''Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bona1|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In correlazione con ''oratio'' e ''sententia''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi1|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo1|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hrabanus Maurus, ''De institutione clericorum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Hra&amp;quot;&amp;gt;[[#Hra1|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sed&amp;quot;&amp;gt;[[#Sed1|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Coniunctio vel iunctura''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet1|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura verborum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi2|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe1|'''1, 176''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura dictionum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo2|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Anonimus, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Anon&amp;quot;&amp;gt;[[#Anon1|'''MS 1527 V, 47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Come costruzione della frase (''orationis iunctura'')===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet2|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come definizione di ''articulus''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Commentarii in tertium librum Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag1|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Posteriora Analytica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag2|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come ''compago''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Brunus Signinus episcopus, ''Expositio in Pentateuchum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bru&amp;quot;&amp;gt;[[#Bru1|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Belvacensis, ''Speculum maius'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Vin&amp;quot;&amp;gt;[[#Vin1|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' di sillabe===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Eberhardus Bethuniensis, ''Graecismus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Ebe&amp;quot;&amp;gt;[[#Ebe1|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' come mezzo morfologico di prefissazione e composizione===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Folchinus de Borfonibus, ''Cremonina Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Fol&amp;quot;&amp;gt;[[#Fol1|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe2|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Con il verbo ''ligare''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Scottus Eriugena, ''Annotationes in Marcianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sco&amp;quot;&amp;gt;[[#Sco1|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ripresa di Orazio ‘''callida iunctura''’===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Matthias Flacius Illyricus, ''Clauis Scripturae Sacrae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mat1|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In senso non grammaticale===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Lombardus, ''Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Lom&amp;quot;&amp;gt;[[#Lom1|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P., Cotugno F.''' (2023), Iunctura ''nei testi grammaticali medievali: percorsi di metalinguaggio sintattico.'' In ''Studi e saggi linguistici'' 61/2, 9-55. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Alla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAll|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Allan K.''' (&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;2009) [2007], ''The Western Classical Tradition in Linguistics''. II Edition. London-Oakville, Equinox.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Aura&amp;quot;&amp;gt;[[#aAur|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Auroux S., Koerner E.F.K., Niederehe H., Versteegh K.''' (eds.) (2000), ''History of the Language Sciences''. Berlin-New York, De Gruyter.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Balla&amp;quot;&amp;gt;[[#aBall|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ballaira G'''. (2009), ''Il Panegirico di Prisciano ad Anastasio''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 3-18.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Blaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBla|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Blaise A.''' (1975), ''Lexicon latinitatis medii aevi praesertim ad res ecclesiasticas investigandas pertinens. Dictionnaire latin-français des auteurs du moyen-age''. Turnholti, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpe&amp;quot;&amp;gt;[[#eCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;e&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Copa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCop|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Copeland R., Sluiter I.''' (2012), ''Medieval Grammar and Rhetoric: Language Arts and Literary Theory, AD 300 -1475''. Oxford, Oxford University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jona&amp;quot;&amp;gt;[[#aJon|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''De Jonge, C.C.''' (2008), ''Between Grammar and Rhetoric. Dionysius of Halicarnassus on Language, Linguistics and Literature''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Dena&amp;quot;&amp;gt;[[#aDen|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Denb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDen|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Denecker T.''' (2017), ''Ideas on Language in Early Latin Christianity. From Tertullian to Isidore of Seville''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grona&amp;quot;&amp;gt;[[#aGron|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grondeux A.''' (ed.) (2010), ''Glosa super'' Graecismum ''Ebherardi Bethuniensis. Capitula I-III'' (''Corpus Christianorum 225''). Thurnout, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muna&amp;quot;&amp;gt;[[#aMun|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Munzi L.''' (2009), ''Prisciano nell’Italia meridionale: la Adbreviatio artis grammaticae di Orso di Benevento''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 463, 480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Keia&amp;quot;&amp;gt;[[#aKei|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Keith Percival W.''' (1990), ''A Hitherto Unpublished Medieval Grammatical Fragment on Latin Syntax and Syntactic Figures''. In G.L. Bursill-Hall, S. Ebbsen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae''. Amsterdam-Philadelphia, Benjamins, 271-284.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadc&amp;quot;&amp;gt;[[#cSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Waua&amp;quot;&amp;gt;[[#aWau|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Waugh L.R., Monville-Burston M., Joseph E.''' (eds.) (2023), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Adiunctio]], [[Congruitas]], [[Coniunctio]], [[Constructio (pagina di disambiguazione)|Constructio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Commentarii in tertium librum Sententiarum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mag|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Praeterea, Articulus est junctura membri cum membro: ergo videtur potius dicere id in quo nectuntur credibilia, quam id in quod resolvuntur per divisionem''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Posteriora Analytica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Mag|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 124, col. 1, lin. 10: ''In membris autem (de quorum divisione considerat illa pars physicae quae dicitur anatomia) primum est divisio sive articulus qui κόλον Graece dicitur: hoc enim est in quo dividitur junctura stricta vel laxa'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Anon1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Anon|'''MS 1527 V.47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Figura constructionis est quae attenditur in iunctura dictionum et non secundum significationem sed secundum quod dictiones in diversitate accidentium, ut ego et tu legimus, iunguntur'' (Biblioteca Angelica, Roma, XIII-XV sec., cfr. Keith Percival &amp;lt;span id=&amp;quot;aKei&amp;quot;&amp;gt;[[#Keia|1990: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonaventura''', Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bona|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod ergo obiicit, quod omni finito potest aliquid maius appeti; dicendum, quod verum est de finito in se, sed de illo finito, quod ordinat et unit bono infinito iunctura et ordinatione perfecta, non habet veritatem, quia quietare potest et stabilire ratione eius a quo et ad quod'' (In librum III - LLT-B comm. in distinct.: 13, articulus: 1, quaestio: 2, conclusio, pag.: 281, col.: 1, linea: 3).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Brunus Signinus episcopus''', Expositio in Pentateuchum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bru1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bru|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (exp. in Exodum), col. 324, lin. 4: ''Quid earum junctura, et compago significet, jam dictum est: significat enim concordiam et virtutem, quam omnia divina divinae legis volumina inter se habent: omnia enim unum dicunt, omnia unam fidem praedicant, omnia unum Deum et laudant et magnificant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Eberhardus Bethuniensis''', Graecismus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ebe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Ebe|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 60 (De praepositionibus): ''Tanquam syllabica iunctura frequenter abundat, Si uis ‘emorior’ dicere pro ‘morior’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Folchinus de Borfonibus''', Cremonina Grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Fol1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Fol|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, De Orthographia, lin. 810: ''Fallit tamen regula si s uel x precedant t, ut questio et commixtio, et si t sequatur aspiratio, ut Anthiochia et Corinthius, et si i ueniat in iunctura composicionis, ut uigintiunus, et in litium et uitium genetiuis pluralibus horum nominum lis -tis et uitis -tis ad differentiam horum nominum litium litii et uitium uitii'' (Cremonina Grammatica, orthographia et prosodia - LLT-A pars: 4, Cap. 5: de orthographia, linea: 810 [*]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Glo|'''Prologi ''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Glo2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Glo|'''1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed in oratione duo sunt, scilicet iunctura dictionum et sententia.'' (ed. Grondeux &amp;lt;span id=&amp;quot;aGron&amp;quot;&amp;gt;[[#Grona|2010]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hrabanus Maurus''', De institutione clericorum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Hra1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Hra|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quicumque enim legendi officium decenter et rite peragere vult, “doctrina et libris debet esse imbutus sensuum que ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat, ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur; sic que expeditus vim pronuntiationis obtinebit, ut ad intellectum mentes omnium sensus que permoveat discernendo genera pronunciationum atque exprimendo proprios sententiarum affectus, modo voce indicantis” simpliciter, “modo dolentis”, modo indignantis, “modo increpantis, modo exhortantis”, modo miserantis, modo percunctantis “et his similia secundum genus propriae pronuntiationis” exprimenda sunt''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scottus Eriugena''', Annotationes in Marcianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sco1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sco|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Margine’ in margine, in litore ac si diceret: solus nouit quot uicibus accedit mare ad litora et recedit, quot uicibus malinam efficit atquae ledonem; ipse nouit quae ‘nexio’ que iunctura liget''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Isi|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Lectorum ordo formam et initium a prophetis accipit […]. Qui autem ad huiusmodi promovetur gradum, iste erit doctrina et libris imbutus, sensuumque ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur'' (citazione di Munzi &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2009: 466]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2017: 274]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Isi|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De iuncturis verborum'' (Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;aDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Dena|2017: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Matthias Flacius Illyricus''', Clauis Scripturae Sacrae &amp;lt;span id=&amp;quot;Mat1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mat|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (De verbis): ''Verba ac voces aliquae ob praecedentia aut allusiones quasi violentius adhibentur, certe nativa earum significatio non observatur. Roman. decimoquarto, Alius iudicat diem praedie, alius iudicat omnem diem, id est, perinde censet aut habet. Posterius non proprie accipitur. Ibidem, Id iudicate potius, ne scandalum ponatis, pro id agite: quasi dicat, multum iudicare vultis alios fratres: at vos potius id iudicate vel agite. Huc referre possis illud Horatianum praeceptum: Dixeris egregie, si callida verbum fecerit iunctura novum''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Pet|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter coniunctio uel iunctura, hoc nomen, dum per se dicitur, indeterminatum est et confusum, cum uero dicitur coniunctio harum propositionum, per determinationem restringitur et certificatur''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Pet|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si nonanimal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est nonanimal, quod, scilicet non-animal, est rationale, et est falsa propositio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1PHe|'''I, 176''']]: ''Non inde sequitur quod sillaba sit pars orationis, sed huius tocius quod est oratio; non tamen orationis, quia hec iunctura verborum que est pars orationis exigeret ut esset pars orationis voce et sensu, ut dictum est'' (LLT-Bde arte grammatica, de dictione, vol.: 1 - pag.: 176, linea: 33).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe2&amp;quot;&amp;gt;[[#2PHe|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Compago’ est iunctura sicut compages sed illud facit ‘compaginis’, istud vero 'compagis' et est utrumque compositum a ‘compingo gis’, quod est ‘conglutinare’ vel ‘coniungere’, et est compositum a ‘con’ et ‘pango | {P49vb} pegi’, quod est ‘coniungere’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe3&amp;quot;&amp;gt;[[#3PHe|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Incongrua dictionum ordinatio facit soloecismum quemadmodum incongrua litterarum vel sillabarum iunctura facit barbarismum [...]. Soloecismus est incongrua iunctura dictionum, ut si pro ‘Dominus venit’, dicam, ‘Dominum venit’ [...] Barbarismus est incongrua iunctura litterarum in sillaba vel sillabarum in dictione, in scriptura vel pronunciatione''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Lombardus''', Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas, &amp;lt;span id=&amp;quot;Lom1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Lom|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compages que dicitur junctura ipsius sensualitatis et rationis, quam videt Filius Dei, scilicet quomodo inter se cohaereant in aliquo, vel quomodo haec et illa, id est ratio et sensualitas in suis differentiis conveniant, dum superior differentia sensualitatis consentiendo convenit cum differentiis rationis quae sunt tres, ut jam ostensum est''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', In Donati artem maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sed1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sed|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed ideo dicit ad grammaticos pertinere quia grammaticorum est de una parte disputare oratorum uero de iunctura sententiarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Belvacensis''', Speculum maius &amp;lt;span id=&amp;quot;Vin1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Vin|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compago, iunctura''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Helias]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Albertus Magnus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Bonaventura]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Brunus Signinus episcopus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Folchinus de Borfonibus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hrabanus Maurus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glosa super 'Graecismum']]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Iohannes Scottus Eriugena]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Isidorus Hispalensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Matthias Flacius Illyricus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Lombardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sedulius Scotus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Vincentius Belvacensis]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=642</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=642"/>
		<updated>2026-03-06T14:37:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (&amp;lt;span id=&amp;quot;aVaah&amp;quot;&amp;gt;[[#Vaaha|2000: 233 n. 2]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007: 42]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (&amp;lt;span id=&amp;quot;aDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Denea|2018]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (&amp;lt;span id=&amp;quot;bDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Deneb|Denecker e Swiggers 2018: 132]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 26-27]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRado&amp;quot;&amp;gt;[[#Radoa|''Quaestiones'' LI: 91-92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022: 354]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: I.292]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Forca&amp;quot;&amp;gt;[[#aForc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Vaaha&amp;quot;&amp;gt;[[#aVaah|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=641</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=641"/>
		<updated>2026-03-06T14:35:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (&amp;lt;span id=&amp;quot;aVaah&amp;quot;&amp;gt;[[#Vaaha|2000: 233 n. 2]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007: 42]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (&amp;lt;span id=&amp;quot;aDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Denea|2018]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (&amp;lt;span id=&amp;quot;bDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Deneb|Denecker e Swiggers 2018: 132]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 26-27]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRado&amp;quot;&amp;gt;[[#Radoa|''Quaestiones'' LI: 91-92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022: 354]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: I.292]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=640</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=640"/>
		<updated>2026-03-06T14:34:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (&amp;lt;span id=&amp;quot;aVaah&amp;quot;&amp;gt;[[#Vaaha|2000: 233 n. 2]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007: 42]]&amp;lt;/span&amp;gt;), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (&amp;lt;span id=&amp;quot;aDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Denea|2018]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (&amp;lt;span id=&amp;quot;bDene&amp;quot;&amp;gt;[[#Deneb|Denecker e Swiggers 2018: 132]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 26-27]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRado&amp;quot;&amp;gt;[[#Radoa|''Quaestiones'' LI: 91-92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022: 354]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=639</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=639"/>
		<updated>2026-03-06T14:28:08Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Articulus come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al membrum) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come ''‘''segmento della costruzione sintattica''’'' (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=638</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=638"/>
		<updated>2026-03-06T14:27:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=637</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=637"/>
		<updated>2026-03-06T14:25:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere&amp;quot;, nil est aliud significatio nisi &amp;quot;Bona est lectio&amp;quot;; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''':''' Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen articuli ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam articuli prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus''', eo quod relativus est in constructione, semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=636</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=636"/>
		<updated>2026-03-06T14:23:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': ''Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132:''' ''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206:''' ''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet&amp;quot;'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': ''LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': ''Si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': ''Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': ''Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere&amp;quot;, nil est aliud significatio nisi &amp;quot;Bona est lectio&amp;quot;; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': C''um autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': ''Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': ''Secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': '''''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': ''Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': ''Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut'' antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: ''‘'''''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': ''Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=635</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=635"/>
		<updated>2026-03-06T11:28:11Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=634</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=634"/>
		<updated>2026-03-06T11:08:04Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di ‘'''segmento minore della frase'''’, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di ‘determinante’, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: «The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''». Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti «involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''» (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da ‘segnacaso’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un’accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di ‘segmento sintattico minore dell’''oratio''’, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula|Clausula]]'', ''[[coniunctio|Coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|Constructio]]'', ''[[membrum|Membrum]]'', ''[[oratio|Oratio]]'', ''[[sententia|Sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''': ''Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participium coniunctio praepositio interiectio. Ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': ''Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut'' quis'','' iste'','' ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut'' hic huius huic hunc ''o'' ab hoc'', et pluraliter'' hi horum his hos ''o'' ab his''. Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Cicero, ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=633</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=633"/>
		<updated>2026-03-06T10:56:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Constructio */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (IX-X secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di ‘forma grammaticale’ o ‘valore delle parole’ ===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di ‘struttura dell’enunciato’===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Arcuti S.''' (ed.) (1993), ''Iohannis Bonandree,'' ''Brevis introductio ad dictamen''. Galatina, Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictandi'' (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat: “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]: ''Habet autem subdistinctio minus quam distinctio, quia distinctiosepe punctatur et pausationem in voce requirit, suppositum et appositum in se habens. At subdistinctio non punctatur, quia non est in ea perfecta constructio; pause tamen in voce postulat aliquantulum''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]: ''Coma est punctum cum virgula sursum ducta, quando nec sententia nec constructio est perfecta; et talis distinctio dicitur suspensiva. Colum est punctum sine ulla virgula, quando videlicet constructio est perfecta sed adhuc pendet intentio dictatoris; et talis distinctio vocatur media sive constans. Periodus est punctum cum virgula deorsum ducta, quando constructio nec sententia plus dependet; et talis distinctio dicitur finitiva''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]:&amp;lt;/span&amp;gt; ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=625</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=625"/>
		<updated>2026-02-25T10:09:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine 'ligatura' in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schab|2007: 66]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Anche Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: 712]]&amp;lt;/span&amp;gt;) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022]]&amp;lt;/span&amp;gt;), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.gdli.it/ VIII: 1087]&amp;lt;/span&amp;gt;) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999: 333]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;), (&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridra|2005]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo &amp;lt;span id=&amp;quot;bRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridrb|2005: 226]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cott5a&amp;quot;&amp;gt;[[#5aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cott5b&amp;quot;&amp;gt;[[#5bCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Casca&amp;quot;&amp;gt;[[#aCasc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Forca&amp;quot;&amp;gt;[[#aForc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grota&amp;quot;&amp;gt;[[#aGrot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pogga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPogg|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridra&amp;quot;&amp;gt;[[#aRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schab&amp;quot;&amp;gt;[[#bScha|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=624</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=624"/>
		<updated>2026-02-25T10:07:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine 'ligatura' in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schab|2007: 66]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Anche Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: 712]]&amp;lt;/span&amp;gt;) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022]]&amp;lt;/span&amp;gt;), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGdli&amp;quot;&amp;gt;[[#Gdlia|VIII: 1087]]&amp;lt;/span&amp;gt;) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999: 333]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;), (&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridra|2005]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo &amp;lt;span id=&amp;quot;bRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridrb|2005: 226]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cott5a&amp;quot;&amp;gt;[[#5aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cott5b&amp;quot;&amp;gt;[[#5bCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Casca&amp;quot;&amp;gt;[[#aCasc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Forca&amp;quot;&amp;gt;[[#aForc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grota&amp;quot;&amp;gt;[[#aGrot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pogga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPogg|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridra&amp;quot;&amp;gt;[[#aRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schab&amp;quot;&amp;gt;[[#bScha|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=623</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=623"/>
		<updated>2026-02-25T10:03:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine 'ligatura' in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schab|2007: 66]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Anche Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: 712]]&amp;lt;/span&amp;gt;) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022]]&amp;lt;/span&amp;gt;), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGdli&amp;quot;&amp;gt;[[#Gdlia|VIII: 1087]]&amp;lt;/span&amp;gt;) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999: 333]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;), (&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridra|2005]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo &amp;lt;span id=&amp;quot;bRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridrb|2005: 226]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridra&amp;quot;&amp;gt;[[#aRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schab&amp;quot;&amp;gt;[[#bScha|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=622</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=622"/>
		<updated>2026-02-25T10:02:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine 'ligatura' in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schabi|2007: 66]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Anche Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: 712]]&amp;lt;/span&amp;gt;) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022]]&amp;lt;/span&amp;gt;), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGdli&amp;quot;&amp;gt;[[#Gdlia|VIII: 1087]]&amp;lt;/span&amp;gt;) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999: 333]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;), (&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridra|2005]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo &amp;lt;span id=&amp;quot;bRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridrb|2005: 226]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridra&amp;quot;&amp;gt;[[#aRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Ridrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRidr|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schab&amp;quot;&amp;gt;[[#bScha|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=621</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=621"/>
		<updated>2026-02-25T09:57:17Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine 'ligatura' in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schabi|2007: 66]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Anche Forcellini (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForc&amp;quot;&amp;gt;[[#Forca|1835: 712]]&amp;lt;/span&amp;gt;) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2022]]&amp;lt;/span&amp;gt;), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGdli&amp;quot;&amp;gt;[[#Gdlia|VIII: 1087]]&amp;lt;/span&amp;gt;) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999: 333]]&amp;lt;/span&amp;gt;) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;5aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5a|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;), (&amp;lt;span id=&amp;quot;5bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott5b|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridra|2005]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo &amp;lt;span id=&amp;quot;bRidr&amp;quot;&amp;gt;[[#Ridrb|2005: 226]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=620</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=620"/>
		<updated>2026-02-25T09:36:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir'', ‘caimán feroz’;'' maintac á pura'', ‘gato pequeño’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature''''' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo'' quis ''vel'' quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos:'' mayap ababay, ''‘buena mujer’;'' ing ocom a queti capangpangan'','' ''‘el ocom o juez que asiste en la Pampanga’'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: '''''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''La '''legatura''', da’ Latini chiamata'' coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=619</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=619"/>
		<updated>2026-02-25T09:30:06Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente''', ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;Benar&amp;quot;&amp;gt;[[#rBena|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece:'' dapong ganir, caimán feroz'';'' maintac á pura, gato pequeño &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro''', ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;Caro4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Caro|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel''' (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Coror&amp;quot;&amp;gt;[[#rCoro|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia''', ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;FranV&amp;quot;&amp;gt;[[#VFran|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis''', ''Speculum Musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;JacoI&amp;quot;&amp;gt;[[#IJaco|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris''', ''De not. et paus.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Joha|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati''', ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;Salv6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Salv|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari''', ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;Giam6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Giam|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=618</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=618"/>
		<updated>2026-02-25T09:17:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'': ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'': ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), &amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=617</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=617"/>
		<updated>2026-02-21T10:26:27Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Significati e usi di Ligatura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;VFran&amp;quot;&amp;gt;[[#FranV|'''IV''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;IJaco&amp;quot;&amp;gt;[[#JacoI|'''VI''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, &amp;lt;span id=&amp;quot;3Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha3|'''I, XII, 3''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Salv&amp;quot;&amp;gt;[[#Salv6|'''I, 86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), &amp;lt;span id=&amp;quot;6Giam&amp;quot;&amp;gt;[[#Giam6|'''96''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), &amp;lt;span id=&amp;quot;4Caro&amp;quot;&amp;gt;[[#Caro4|'''214''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), &amp;lt;span id=&amp;quot;rBena&amp;quot;&amp;gt;[[#Benar|'''30r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''&amp;lt;span id=&amp;quot;rCoro&amp;quot;&amp;gt;[[#Coror|'''15r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=616</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=616"/>
		<updated>2026-02-21T10:17:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Riferimenti */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=615</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=615"/>
		<updated>2026-02-21T10:16:05Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di ligatura (e legatura) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=614</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=614"/>
		<updated>2026-02-21T10:15:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di ligatura (e legatura) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_of_Arezzo|Guido d'Arezzo]]&amp;lt;/span&amp;gt; (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Franco_of_Cologne|Francone di Colonia]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIII sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Jacobus_of_Liège|Jacobus Leodiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Tinctoris|Johannes Tinctoris]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1435-1511)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Pier_Francesco_Giambullari|Pierfrancesco Giambullari]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Annibale_Caro|Annibale Caro]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1507-1566) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Lionardo_Salviati|Leonardo Salviati]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1539-1589)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12188-francisco-coronel|Francisco Coronel]&amp;lt;/span&amp;gt; (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente]&amp;lt;/span&amp;gt; (1647-1707)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=613</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=613"/>
		<updated>2026-02-21T10:00:04Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente] (1647-1707)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* Francisco Coronel (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=612</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=612"/>
		<updated>2026-02-21T09:27:15Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di ‘'''ordito della costruzione sintattica'''’ di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di ‘'''congiunzione'''’, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di ‘legame’ (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': ‘il ragazzo che corre’&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : ‘la ragazza canta sempre’&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : ‘Maria vuole mangiare’&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente] (1647-1707)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* Francisco Coronel (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come ‘costruzione sintattica’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come ‘congiunzione’ ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come ‘particella di legame sintattico’ nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula|Clausula]], [[coniunctio|Coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=611</id>
		<title>Iunctura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Iunctura&amp;diff=611"/>
		<updated>2026-02-21T09:21:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di Iunctura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''iunctura'' indica l’unione di più elementi che ne formano uno complesso (es. l’unione di suoni per formare sillabe e l’unione di sillabe per formare parole); in sintassi, ''iunctura'' può indicare il tipo di relazione che sussiste fra i costituenti di una determinata costruzione (es. verbo + ablativo; ''ut'' + congiuntivo, cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma anche il costrutto stesso (Ballaira &amp;lt;span id=&amp;quot;aBall&amp;quot;&amp;gt;[[#Balla|2009: 4]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''iunctura'' presso gli autori medievali ha ricevuto scarsa attenzione. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ne raccoglie le attestazioni in Prisciano e in altri autori fino al VI sec., accanto a quelle dei corradicali ''iungo, iunctus'' e simili. Per altri corradicali come ''coniunctio'' e le forme del verbo ''adiungo'', si vedano le voci dedicate. Il corradicale ''iungendi'' aveva presso Varrone (I sec. a.C.) il significato tecnico di ‘participio’ (es. ''scribens'', cfr. Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;cSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadc|2007: 228]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Colombat-Lahaussois &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 57]]&amp;lt;/span&amp;gt;, Allan &amp;lt;span id=&amp;quot;aAll&amp;quot;&amp;gt;[[#Alla|2007: 74]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;) sottolinea che, in Prisciano, ''iunctura'' costituisce un concetto speculare a quello di ''ordinatio'': «''Iunctura'' implique plutôt des relations paradigmatiques et ''ordinatio'' des relations syntagmatiques» (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;bCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpb|1977: 115]]&amp;lt;/span&amp;gt;, cfr. 176). L’autore cita l’espressione ''iunctura pedum'' in relazione al tipo di ''clausola'' (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;cCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpc|1977: 103]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e quella di ''iunctura perfetta'' riferita a suoni, a sillabe e a parole (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;dCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpd|1977: 181]]&amp;lt;/span&amp;gt;); infine ne analizza la distribuzione (Charpin &amp;lt;span id=&amp;quot;eCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpe|1977: 169]]&amp;lt;/span&amp;gt; ss.). In Quintiliano, ''iunctura'' viene usato in relazione a ''dictio'' (''iunctura dictionum,'' Copeland-Sluiter &amp;lt;span id=&amp;quot;aCop&amp;quot;&amp;gt;[[#Copa|2012: 634]]&amp;lt;/span&amp;gt;, n. 114), e come parametro retorico (''iunctura'' come ‘connessione’), insieme a ''ordo'' (‘ordine’) e ''numerus'' (‘ritmo’), cfr. De Jonge &amp;lt;span id=&amp;quot;aJon&amp;quot;&amp;gt;[[#Jona|2008: 187]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nei volumi di carattere generale di Waugh et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aWau&amp;quot;&amp;gt;[[#Waua|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat-Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Blaise (&amp;lt;span id=&amp;quot;aBla&amp;quot;&amp;gt;[[#Blaa|1975]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non si trovano riferimenti al termine ''iunctura''. Auroux et al. (&amp;lt;span id=&amp;quot;aAur&amp;quot;&amp;gt;[[#Aura|2000: 473]]&amp;lt;/span&amp;gt;) menzionano ''iunctura'' come un termine grammaticale originato in ambito poetico e retorico.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
All’uso tecnico di ''iunctura'' presso autori medievali è dedicato un recente contributo di Cotticelli-Kurras e Cotugno (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
Il termine ''iunctura'' si trova in diversi auori medievali, come: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]] (?-858)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:John_Scotus_Eriugena|Iohannes Scottus Eriugena]] (815-877)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (1100-1166)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Abaelardus]] (1049-1172)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]] (?-1212)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Bonaventure|Bonaventura]] (1221-1274)&lt;br /&gt;
*[https://www.mirabileweb.it/author/folchinus-de-borfonibus-n-1340-1350-fl-saec-xiv-ex-author/39579 Folchinus de Borfonibus] (1380-1401)&lt;br /&gt;
*[[wikipedia:Matthias_Flacius|Matthias Flacius Illyricus]] (1520-1575)&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Iunctura''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Nella forma ''iunctura et ordinatio''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bonaventura, ''Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bona1|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In correlazione con ''oratio'' e ''sententia''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi1|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo1|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hrabanus Maurus, ''De institutione clericorum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Hra&amp;quot;&amp;gt;[[#Hra1|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sed&amp;quot;&amp;gt;[[#Sed1|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Coniunctio vel iunctura''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet1|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura verborum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''De ecclesiasticis officiis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Isi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isi2|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe1|'''1, 176''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura dictionum''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo2|'''Prologi 1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Anonimus, &amp;lt;span id=&amp;quot;1Anon&amp;quot;&amp;gt;[[#Anon1|'''MS 1527 V, 47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Come costruzione della frase (''orationis iunctura'')===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Pet&amp;quot;&amp;gt;[[#Pet2|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come definizione di ''articulus''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Commentarii in tertium librum Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag1|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Posteriora Analytica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Mag&amp;quot;&amp;gt;[[#Mag2|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Iunctura'' come ''compago''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Brunus Signinus episcopus, ''Expositio in Pentateuchum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bru&amp;quot;&amp;gt;[[#Bru1|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Belvacensis, ''Speculum maius'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Vin&amp;quot;&amp;gt;[[#Vin1|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' di sillabe===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Eberhardus Bethuniensis, ''Graecismus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Ebe&amp;quot;&amp;gt;[[#Ebe1|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe3|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Iunctura'' come mezzo morfologico di prefissazione e composizione===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Folchinus de Borfonibus, ''Cremonina Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Fol&amp;quot;&amp;gt;[[#Fol1|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2PHe&amp;quot;&amp;gt;[[#PHe2|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Con il verbo ''ligare''===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Scottus Eriugena, ''Annotationes in Marcianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Sco&amp;quot;&amp;gt;[[#Sco1|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Ripresa di Orazio ‘''callida iunctura''’===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Matthias Flacius Illyricus, ''Clauis Scripturae Sacrae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Mat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mat1|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In senso non grammaticale===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Lombardus, ''Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Lom&amp;quot;&amp;gt;[[#Lom1|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P., Cotugno F.''' (2023), Iunctura ''nei testi grammaticali medievali: percorsi di metalinguaggio sintattico.'' In ''Studi e saggi linguistici'' 61/2, 9-55. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;:'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Alla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAll|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Allan K.''' (&amp;lt;sup&amp;gt;2&amp;lt;/sup&amp;gt;2009) [2007], ''The Western Classical Tradition in Linguistics''. II Edition. London-Oakville, Equinox.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Aura&amp;quot;&amp;gt;[[#aAur|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Auroux S., Koerner E.F.K., Niederehe H., Versteegh K.''' (eds.) (2000), ''History of the Language Sciences''. Berlin-New York, De Gruyter.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Balla&amp;quot;&amp;gt;[[#aBall|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ballaira G'''. (2009), ''Il Panegirico di Prisciano ad Anastasio''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 3-18.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Blaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBla|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Blaise A.''' (1975), ''Lexicon latinitatis medii aevi praesertim ad res ecclesiasticas investigandas pertinens. Dictionnaire latin-français des auteurs du moyen-age''. Turnholti, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpe&amp;quot;&amp;gt;[[#eCharp|&amp;lt;sup&amp;gt;e&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Copa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCop|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Copeland R., Sluiter I.''' (2012), ''Medieval Grammar and Rhetoric: Language Arts and Literary Theory, AD 300 -1475''. Oxford, Oxford University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jona&amp;quot;&amp;gt;[[#aJon|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''De Jonge, C.C.''' (2008), ''Between Grammar and Rhetoric. Dionysius of Halicarnassus on Language, Linguistics and Literature''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Dena&amp;quot;&amp;gt;[[#aDen|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Denb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDen|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Denecker T.''' (2017), ''Ideas on Language in Early Latin Christianity. From Tertullian to Isidore of Seville''. Leiden-Boston, Brill.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Grona&amp;quot;&amp;gt;[[#aGron|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grondeux A.''' (ed.) (2010), ''Glosa super'' Graecismum ''Ebherardi Bethuniensis. Capitula I-III'' (''Corpus Christianorum 225''). Thurnout, Brepols.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muna&amp;quot;&amp;gt;[[#aMun|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Munzi L.''' (2009), ''Prisciano nell’Italia meridionale: la Adbreviatio artis grammaticae di Orso di Benevento''. In M. Baratin, B. Colombat, L. Holtz (eds.), ''Priscien: Transmission et refondation de la grammaire, de l’antiquité aux modernes''. Turnhout, Brepols, 463, 480.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Keia&amp;quot;&amp;gt;[[#aKei|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Keith Percival W.''' (1990), ''A Hitherto Unpublished Medieval Grammatical Fragment on Latin Syntax and Syntactic Figures''. In G.L. Bursill-Hall, S. Ebbsen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae''. Amsterdam-Philadelphia, Benjamins, 271-284.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadc&amp;quot;&amp;gt;[[#cSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Waua&amp;quot;&amp;gt;[[#aWau|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Waugh L.R., Monville-Burston M., Joseph E.''' (eds.) (2023), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Adiunctio]], [[Congruitas]], [[Coniunctio]], [[Constructio (pagina di disambiguazione)|Constructio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Commentarii in tertium librum Sententiarum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mag|'''24b, 4, 450''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Praeterea, Articulus est junctura membri cum membro: ergo videtur potius dicere id in quo nectuntur credibilia, quam id in quod resolvuntur per divisionem''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', Posteriora Analytica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mag2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Mag|'''I, 4, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 124, col. 1, lin. 10: ''In membris autem (de quorum divisione considerat illa pars physicae quae dicitur anatomia) primum est divisio sive articulus qui κόλον Graece dicitur: hoc enim est in quo dividitur junctura stricta vel laxa'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Anon1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Anon|'''MS 1527 V.47''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Figura constructionis est quae attenditur in iunctura dictionum et non secundum significationem sed secundum quod dictiones in diversitate accidentium, ut ego et tu legimus, iunguntur'' (Biblioteca Angelica, Roma, XIII-XV sec., cfr. Keith Percival &amp;lt;span id=&amp;quot;aKei&amp;quot;&amp;gt;[[#Keia|1990: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonaventura''', Commentaria in quattuor libros Sententiarum Magistri Petri Lombardi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bona|'''III, 13, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod ergo obiicit, quod omni finito potest aliquid maius appeti; dicendum, quod verum est de finito in se, sed de illo finito, quod ordinat et unit bono infinito iunctura et ordinatione perfecta, non habet veritatem, quia quietare potest et stabilire ratione eius a quo et ad quod'' (In librum III - LLT-B comm. in distinct.: 13, articulus: 1, quaestio: 2, conclusio, pag.: 281, col.: 1, linea: 3).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Brunus Signinus episcopus''', Expositio in Pentateuchum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Bru1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bru|'''2, 26''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (exp. in Exodum), col. 324, lin. 4: ''Quid earum junctura, et compago significet, jam dictum est: significat enim concordiam et virtutem, quam omnia divina divinae legis volumina inter se habent: omnia enim unum dicunt, omnia unam fidem praedicant, omnia unum Deum et laudant et magnificant''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Eberhardus Bethuniensis''', Graecismus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ebe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Ebe|'''23, 208''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 60 (De praepositionibus): ''Tanquam syllabica iunctura frequenter abundat, Si uis ‘emorior’ dicere pro ‘morior’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Folchinus de Borfonibus''', Cremonina Grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Fol1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Fol|'''4, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, De Orthographia, lin. 810: ''Fallit tamen regula si s uel x precedant t, ut questio et commixtio, et si t sequatur aspiratio, ut Anthiochia et Corinthius, et si i ueniat in iunctura composicionis, ut uigintiunus, et in litium et uitium genetiuis pluralibus horum nominum lis -tis et uitis -tis ad differentiam horum nominum litium litii et uitium uitii'' (Cremonina Grammatica, orthographia et prosodia - LLT-A pars: 4, Cap. 5: de orthographia, linea: 810 [*]).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Glo|'''Prologi ''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Glo2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Glo|'''1b, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed in oratione duo sunt, scilicet iunctura dictionum et sententia.'' (ed. Grondeux &amp;lt;span id=&amp;quot;aGron&amp;quot;&amp;gt;[[#Grona|2010]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hrabanus Maurus''', De institutione clericorum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Hra1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Hra|'''II, 52, 400''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quicumque enim legendi officium decenter et rite peragere vult, “doctrina et libris debet esse imbutus sensuum que ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat, ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur; sic que expeditus vim pronuntiationis obtinebit, ut ad intellectum mentes omnium sensus que permoveat discernendo genera pronunciationum atque exprimendo proprios sententiarum affectus, modo voce indicantis” simpliciter, “modo dolentis”, modo indignantis, “modo increpantis, modo exhortantis”, modo miserantis, modo percunctantis “et his similia secundum genus propriae pronuntiationis” exprimenda sunt''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scottus Eriugena''', Annotationes in Marcianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sco1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sco|'''C704, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Margine’ in margine, in litore ac si diceret: solus nouit quot uicibus accedit mare ad litora et recedit, quot uicibus malinam efficit atquae ledonem; ipse nouit quae ‘nexio’ que iunctura liget''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Isi|'''2, 1, 1-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Lectorum ordo formam et initium a prophetis accipit […]. Qui autem ad huiusmodi promovetur gradum, iste erit doctrina et libris imbutus, sensuumque ac verborum scientia perornatus, ita ut in distinctionibus sententiarum intellegat ubi finiatur iunctura, ubi adhuc pendeat oratio, ubi sententia extrema claudatur'' (citazione di Munzi &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2009: 466]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;bDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Denb|2017: 274]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', De ecclesiasticis officiis, &amp;lt;span id=&amp;quot;Isi2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Isi|'''2, 20, 2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De iuncturis verborum'' (Denecker &amp;lt;span id=&amp;quot;aDen&amp;quot;&amp;gt;[[#Dena|2017: 278]]&amp;lt;/span&amp;gt;).  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Matthias Flacius Illyricus''', Clauis Scripturae Sacrae &amp;lt;span id=&amp;quot;Mat1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Mat|'''4, 195''']]&amp;lt;/span&amp;gt; (De verbis): ''Verba ac voces aliquae ob praecedentia aut allusiones quasi violentius adhibentur, certe nativa earum significatio non observatur. Roman. decimoquarto, Alius iudicat diem praedie, alius iudicat omnem diem, id est, perinde censet aut habet. Posterius non proprie accipitur. Ibidem, Id iudicate potius, ne scandalum ponatis, pro id agite: quasi dicat, multum iudicare vultis alios fratres: at vos potius id iudicate vel agite. Huc referre possis illud Horatianum praeceptum: Dixeris egregie, si callida verbum fecerit iunctura novum''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Pet|'''II, 20, 76''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter coniunctio uel iunctura, hoc nomen, dum per se dicitur, indeterminatum est et confusum, cum uero dicitur coniunctio harum propositionum, per determinationem restringitur et certificatur''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica ingredientibus &amp;lt;span id=&amp;quot;Pet2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Pet|'''X, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si nonanimal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est nonanimal, quod, scilicet non-animal, est rationale, et est falsa propositio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe1&amp;quot;&amp;gt;[[#1PHe|'''I, 176''']]: ''Non inde sequitur quod sillaba sit pars orationis, sed huius tocius quod est oratio; non tamen orationis, quia hec iunctura verborum que est pars orationis exigeret ut esset pars orationis voce et sensu, ut dictum est'' (LLT-Bde arte grammatica, de dictione, vol.: 1 - pag.: 176, linea: 33).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe2&amp;quot;&amp;gt;[[#2PHe|'''I, 384''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Compago’ est iunctura sicut compages sed illud facit ‘compaginis’, istud vero 'compagis' et est utrumque compositum a ‘compingo gis’, quod est ‘conglutinare’ vel ‘coniungere’, et est compositum a ‘con’ et ‘pango | {P49vb} pegi’, quod est ‘coniungere’''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', Summa super Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;PHe3&amp;quot;&amp;gt;[[#3PHe|'''II, 843-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Incongrua dictionum ordinatio facit soloecismum quemadmodum incongrua litterarum vel sillabarum iunctura facit barbarismum [...]. Soloecismus est incongrua iunctura dictionum, ut si pro ‘Dominus venit’, dicam, ‘Dominum venit’ [...] Barbarismus est incongrua iunctura litterarum in sillaba vel sillabarum in dictione, in scriptura vel pronunciatione''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Lombardus''', Collectanea in omnes Pauli apostoli Epistulas, &amp;lt;span id=&amp;quot;Lom1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Lom|'''4, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compages que dicitur junctura ipsius sensualitatis et rationis, quam videt Filius Dei, scilicet quomodo inter se cohaereant in aliquo, vel quomodo haec et illa, id est ratio et sensualitas in suis differentiis conveniant, dum superior differentia sensualitatis consentiendo convenit cum differentiis rationis quae sunt tres, ut jam ostensum est''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', In Donati artem maiorem, &amp;lt;span id=&amp;quot;Sed1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sed|'''3, 360''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed ideo dicit ad grammaticos pertinere quia grammaticorum est de una parte disputare oratorum uero de iunctura sententiarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Belvacensis''', Speculum maius &amp;lt;span id=&amp;quot;Vin1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Vin|'''48, 45''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Compago, iunctura''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Helias]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Albertus Magnus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Bonaventura]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Brunus Signinus episcopus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Folchinus de Borfonibus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hrabanus Maurus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glosa super 'Graecismum']]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Iohannes Scottus Eriugena]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Isidorus Hispalensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Matthias Flacius Illyricus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Lombardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sedulius Scotus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Vincentius Belvacensis]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=610</id>
		<title>Distinctio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=610"/>
		<updated>2026-02-21T09:20:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''distinctio'' può indicare genericamente un segno di interpunzione (''punctuation mark'' in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 138]]&amp;lt;/span&amp;gt;) oppure uno specifico ‘punto in alto’ rispetto alla lettera, che ha il valore di punto fermo e che si contrappone al punto sotto la lettera (''subdistinctio'' o ''comma'') o a metà altezza (''media distinctio'' o ''cola''). Nel sistema di Dionisio Trace (II a.C.), ''distinctio'' (gr. ''stígmē'') è presentato come la fine di un pensiero compiuto, mentre ''positura'' (gr. ''thesis'') indica più precisamente il segno di interpunzione.&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|''distinctio''&lt;br /&gt;
|'''L.'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|''subdistinctio''&lt;br /&gt;
|'''Ḷ'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|''media distinctio''&lt;br /&gt;
|'''L·'''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
I capitoli delle grammatiche dedicati alle ''distinctiones'' non si limitano a descrivere una prassi grafica ma contengono riflessioni di carattere sintattico, logico e semantico, per es. quando si dice che il punto indica che il senso è ‘compiuto’: ''Distinctio quid est? Apposito puncto nota '''finiti sensus''' vel pendentis mora'' (Diom. 1.437.14; Vict. 6.192.8; Aud. 7.324.13); ''Distinctio est, ubi finitur '''plena sententia''''' (Don. 612.3; Serv. 4.427.38). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' si trova, oltre che in grammatica, in trattati di retorica e di musica, dove indica una pausa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' ha valore tecnico già presso Elio Donato (IV sec.) e si trova dunque in Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 138]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tuttavia, la punteggiatura in generale ha ricevuto poca attenzione, come testimonia l‘assenza di una specifica trattazione in Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984-2009]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKne&amp;quot;&amp;gt;[[#Knea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bKne&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneb|2004]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Rosier-Catach (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|1994]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat – Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Marmo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aMar&amp;quot;&amp;gt;[[#Mara|1994]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bMar&amp;quot;&amp;gt;[[#Marb|2011]]&amp;lt;/span&amp;gt;) annovera ''distinctio'' e ''distinguere'' fra le voci del suo volume sulla semiotica dei Modisti, anche se le occorrenze non fanno mai riferimento alla punteggiatura (per ''distinctio'' si intende la separazione fra due concetti o approcci diversi). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per la storia della punteggiatura in ambito europeo si possono consultare Maierù (&amp;lt;span id=&amp;quot;aMai&amp;quot;&amp;gt;[[#Maia|1984]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Parkes (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPar&amp;quot;&amp;gt;[[#Para|1993]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Il concetto di ''distinctio'' è inoltre proprio della terminologia retorica (Bielitz &amp;lt;span id=&amp;quot;aBie&amp;quot;&amp;gt;[[#Biea|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Bernhard &amp;lt;span id=&amp;quot;aBer&amp;quot;&amp;gt;[[#Bera|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e musicale (Müller &amp;lt;span id=&amp;quot;aMuel&amp;quot;&amp;gt;[[#Muela|1964]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Ueding et al. &amp;lt;span id=&amp;quot;aUed&amp;quot;&amp;gt;[[#Ueda|1992-2011]]&amp;lt;/span&amp;gt;): Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2024a]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotb|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha messo in luce il rapporto metalinguistico tra le discipline grammaticali, retoriche e musicali e le corrispondenze terminologiche tra diversi autori antichi e medievali. Una trattazione della punteggiatura come strumento di ''parsing'' sintattico applicato al volgare si trova in Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;cCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotc|in stampa a]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;dCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotd|in stampa b]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Infine, per la storia dei termini ''periodo, colon'' e ''comma'', si veda Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;eCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cote|2020]]&amp;lt;/span&amp;gt;; &amp;lt;span id=&amp;quot;fCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotf|2024b: n.19]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Distinctio'' ==&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' ricorre con un uso specialistico in diversi autori, tra cui:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Isidore_of_Seville|Isidorus Hispalensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (560-636)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (?-858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/donatus-ortigraphus-saec-ix-in--author/20867 Donatus Ortigraphus]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/muiredach-fl-830-840-author/19961 Murethach]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Remigius_of_Auxerre|Remigius Autissiodorensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (841-908)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1100-1166)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Distinctio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in corrispondenza con termini greci ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;aOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortia|'''De posituris, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aMure&amp;quot;&amp;gt;[[#Murea|'''43, 2-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tre forme di ''distinctio'', anche in relazione a ''mora'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona|'''612.3a''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Dioma|'''1.436.24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;bDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomb|'''1.437.12, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Pseudo-Sergius, &amp;lt;span id=&amp;quot;aSerg&amp;quot;&amp;gt;[[#Serga|'''4.484.23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;52Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot52|'''1, 52, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' come indicatore della completezza del senso ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;bDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Donb|'''612.3b''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;cDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Donc|'''4.372.17''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;cDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomc|'''1.437.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;dDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomd|'''1.438.5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;bOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortib|'''De posituris, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcua|'''858, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot4|'''1, 50, 4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;72Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot72|'''1, 52, 72''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aLaur&amp;quot;&amp;gt;[[#Laura|'''prologus, 5, 64''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem 1, De posituris'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bLaur&amp;quot;&amp;gt;[[#Laurb|'''184, 1-5; 14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;75Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug75|'''10, 123, 1475''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' come strumento di articolazione della frase ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aIsi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isia|'''I.20, 1ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;cOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortic|'''De posituris, 10-12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'', ''L&amp;amp;S C670'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bMure&amp;quot;&amp;gt;[[#Mureb|'''44, 7-73 (passim)''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot54|'''1, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Remigius Autissiodorensis, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aRemi&amp;quot;&amp;gt;[[#Remia|'''230, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Remegius Autissiodorensis, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bRemi&amp;quot;&amp;gt;[[#Remib|'''231, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Iohannes Sarisberiensis, ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aSari&amp;quot;&amp;gt;[[#Saria|'''1, 20, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum, liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petra|'''2 1019, 2ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;51Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug51|'''10, 123, 1451''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;81Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug81|'''10, 123, 1481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;96Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug96|'''10, 123, 1496-1508''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Dositheus, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDosi&amp;quot;&amp;gt;[[#Dosia|'''7.428.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in relazione al respiro ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;dDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Dond|'''612.6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Cassiodorus, ''Exc.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aCas&amp;quot;&amp;gt;[[#Casa|'''7.215.8''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in ambito musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aAffl&amp;quot;&amp;gt;[[#Affla|'''X, p. 79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Odo Cluniacensis, ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aOdo&amp;quot;&amp;gt;[[#Odoa|'''pp. 275-6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cote&amp;quot;&amp;gt;[[#eCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli Kurras P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition?''. In P. Cotticelli-Kurras (ed.), ''Word, phrase and sentence in Relation. Ancient Grammars and Contexts'' (Trends in classics, Supplementary Volumes 99). Berlin, De Gruyter, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024a), ''Towards a classification of sentences in Medieval grammars: the role of'' positurae. In ''Rivista Italiana di Linguistica e Dialettologia'' 26, 69-90. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCot|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotf&amp;quot;&amp;gt;[[#fCot|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), ''Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio''. In A. Bianchi (ed.) ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio''. ''Atti del Convegno, Macerata, 16-17 dicembre 2022.'' Roma, Il Calamo, 167-194.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (in stampa a). ''Grammaticography in Europe between 1500 and 1700: the new national syntactic metalanguage as an indication of awareness of national languages''. Intervento a convegno (Ichols XVI, Tbilisi 26-30 ago. 2024).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (in stampa b). ''Interpunktion als Textpartitur und syntaktische Gliederung: Die ersten Grammatiken des ‚volgare italiano‘''. Intervento a convegno (XXXIII Studienkreis der Geschichte der Sprachwissenschaft, Regensburg 12-13 sett. 2024).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Bera&amp;quot;&amp;gt;[[#aBer|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bernhard M.''' (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi''. München, Verlag der Bayeri schen Akademie der Wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biea&amp;quot;&amp;gt;[[#aBie|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bielitz M.''' (1977), ''Musik und Grammatik. Studien zur mittelalterlichen Musiktheorie''. München-Salzburg, Musikverlag Katzbichler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Orbis tome 46. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat B., Savelli M.''' (2001), ''Métalangage et terminologie linguistique,'' 2 vols. Louvain: Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M.''' (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'' (Cambridge Studies in Linguistics 39). Cambridge-New York, Cambridge University Press [= (2009) Digitally printed version].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Knea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKne|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C'''. (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12, 139–176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKne|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C.''' (2004), ''Some Notes on the Revival of Modistic Linguistics in the Fifteenth Century: Ps.-Johannes Versor and William Zenders of Weert''. In R. Friedman, S. Ebbesen (eds.), ''John Buridan and Beyond: Topics in the Language Sciences, 1300-1700''. Copenhagen, Commission Agent - C.A. Reitzel, 89–119.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Law V.''' (1997), ''Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages''. London-New York, Longman. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Maia&amp;quot;&amp;gt;[[#aMai|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Maierù A.''' (a cura di) (1984), ''Grafia e interpunzione del Latino nel medioevo, Seminario Internazionale (Roma, 27-29 settembre 1984)''. Roma, Edizioni dell’Ateneo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marchello-Nizia''' C. (1978), ''Ponctuation et «unités de lecture» dans les manuscrits médiévaux ou: je ponctue, tu lis, il théorise (Punctuation and &amp;quot;units of reading&amp;quot; in medieval manuscripts: or, I punctuate, you read, he theorizes)''. In ''Langue Française'' 40, 32-44. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mara&amp;quot;&amp;gt;[[#aMar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Marmo C.''' (1994), ''Semiotica e linguaggio nella Scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'' (Nuovi Studi Storici 26). Roma, Istituto Storico Italiano per il Medio Evo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Marb&amp;quot;&amp;gt;[[#bMar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Marmo C.''' (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia'' (Studi Bompiani). Milano, Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muela&amp;quot;&amp;gt;[[#aMuel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Müller R. W.''' (1964), ''Rhetorische und syntaktische Interpunktion: Untersuchungen zur Pausenbezeichnung im antiken Latein''. Dissertation. Tübingen. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Panti C.''' (2014), ''Musica e cultura enciclopedica fra tarda antichità e alto Medioevo''. In U. Eco (ed.), ''Il Medioevo (secoli V-X). Storia della civiltà europea''. Edizione in 75 ebook. EncycloMedia publisher. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Para&amp;quot;&amp;gt;[[#aPar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Parkes M. B.''' (1993), ''Pause and effect: an introduction to the history of punctuation in the West''. Berkeley-Los Angeles, University of California Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (1994), ''La Parole comme acte. Sur la grammaire et la sémantique au XIIIe siècle''. Paris, Vrin. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'' (Studia erudita 6). Pisa-Roma, F. Serra.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers P.''' (1998), ''Pour une systématique de la terminologie linguistique, considérations historiographiques, méthodologiques et épistémologiques''. In ''Mémoires de la Société de Linguistique de Paris 6'' (numéro spécial: La terminologie linguistique), 11-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Ueda&amp;quot;&amp;gt;[[#aUed|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ueding et alii''' (eds.), (1992-2011), ''Historisches Wörterbuch der Rhetorik.'' Tübingen, Max Niemeyer Verlag.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Cola]], Colon, Mora, [[Periodus]], Positura, Punctum, [[Sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Donc&amp;quot;&amp;gt;[[#cDon|'''4.372.17''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est, ubi non multum superest de sententia, quod tamen necessario separatum mox inferendum sit.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#aDon|'''612.3a''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Tres sunt omnino positurae vel distinctiones, quas theseis Graeci vocant, distinctio, subdistinctio, media distinctio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Donb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDon|'''612.3b''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio est, ubi finitur plena sententia; huius punctum ad summum litteram ponimus'' (cfr. Serv. 4.427,38).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dond&amp;quot;&amp;gt;[[#dDon|'''612.6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Media distinctio est, ubi fere tantum de sententia superest, quantum iam diximus, cum tamen respirandum sit: huius punctum ad mediam litteram ponimus'' (cfr. Serv. 4.428.2)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcua&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlcu|'''858, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positurae sunt puncti ad distinguendos sensus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Laura&amp;quot;&amp;gt;[[#aLaur|'''prologus, 5, 64''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positurae sunt puncti ad distinguendos sensus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', ''1, De posituris,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Laurb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLaur|'''184, 1-5; 14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;'': De posituris tres svnt positvrae vel distinctiones, qvas thesis greci vocant. Positurae dictae sunt, uel quia punctis positis adnotantur uel quia ibi uox per interuallum distinctionis deponitur. Ad hoc autem iuxta dictionem positurae (id est puncta) ponuntur, ut ostendant depositionem uocis uel ut manifestior intelligentia in dictione cito inueniri possit. ''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cassiodorus''', ''Exc''., &amp;lt;span id=&amp;quot;Casa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCas|'''7.215.8''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura sive distinctio est moderatae pronuntiationis apta repausatio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dioma&amp;quot;&amp;gt;[[#aDiom|'''1.436.24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Discretio [...] ostenditur modis quinque, continuatione separatione distinctione subdistinctione vel mora''.&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDiom|'''1.437.12, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Hae tres sunt, distinctio, subdistinctio, media distinctio sive mora vel, ut quibusdam videtur, submedia'' ''[...]''. 15. ''[Distinctio est] nota finiti sensus vel pendentis mora'' (cfr. Vict. 6.192.9; Aud. 7.324.14).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomc&amp;quot;&amp;gt;[[#cDiom|'''1.437.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Definitio summo (loco ponitur), cum sensum terminat, et vocatur finalis a nobis, a Graecis teleia'' (cfr. Vict. 6.192,9 ''telia''; Aud. 7.324.14). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomd&amp;quot;&amp;gt;[[#dDiom|'''1.438.5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est silentii nota legitimi, qua pronuntiationis terminus sensu manente ita suspenditur ut statim id quod sequitur succedere debeat.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortia&amp;quot;&amp;gt;[[#aOrti|'''De posituris, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Discipulus. Quid est positura? Magister. Est Grecum nomen ‘θέσεις’ et Latine dicitur ‘positurae’, et θέσεις tres divisiones habet cum Grecis, id est ‘cola’ et ‘commata’ et ‘perchiodos’, quae Latine dicuntur ‘subdistinctio, media distinctio, distinctio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortib&amp;quot;&amp;gt;[[#bOrti|'''De Posituris, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Ut Isidorus dicit: Positura est figura ad distinguendos sensus per cola et commata et perchiodos, quae dum ordine suo adponitur, sensum nobis lectionis ostendit.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortic&amp;quot;&amp;gt;[[#cOrti|'''De posituris, 10-12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Prima positura ‘subdistinctio’ dicitur et ‘comma’ eadem est. “Media distinctio” sequens est; ipsa et “cola”. Ultima “distinctio”, quae totam sententiam cludit, ipsa “perchiodos” cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Dositheus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dosia&amp;quot;&amp;gt;[[#aDosi|'''7.428.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est diurnitas quaedam temporis differens orationem ad sententiae qualitatem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug81&amp;quot;&amp;gt;[[#81Hug|'''10, 123, 1481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima positura subdistinctio dicitur eadem et comma quod interpretatur diuisio uel cesa quia in eo prima distinctio est [...]. Secunda positura media distinctio uocatur que et ipsa colum dicitur quod interpretatur membrum quia partem complectitur sententie perfecte [...]. Tertia positura distinctio siue ultima distinctio uocatur; ipsa est periodus que totam concludit sententiam.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug51&amp;quot;&amp;gt;[[#51Hug|'''10, 123, 1451''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura paragrapho contraria quia sicut ille principia notat ita ista fines a principiis separat.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug96&amp;quot;&amp;gt;[[#96Hug|'''10, 123, 1496-1508''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde autem in progrediendo iam sententia sensum prestat sed adhuc aliquid superest de sententie plenitudine fit colum mediam que litteram puncto notamus et media distinctio uocatur hec quia punctum ad mediam litteram ponimus. Vbi uero per gradus pronunciando plenam sententie clausulam facimus fit periodus punctum que ad caput littere ponimus et uocatur distinctio id est disiunctio quia integram separauit sententiam et hoc quidem apud oratores ita est; nam partem hanc id est po situram quantum ad officium pertinet hoc est ad agendum oratori censeo assignandam sicut ceteras que dicte sunt quamuis inter grammatice attributa numeretur quantum ad primam insinuationem spectat [...].'' 1508: ''Horum quippe omnium doctrina quidem grammatici est usus uero atque exercitatio est oratoris; quapropter hec distinctio in ipsa oratione taliter facienda est.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug75&amp;quot;&amp;gt;[[#75Hug|'''10, 123, 1475''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura posita in serie lectionis ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos quedum ordine suo apponitur sensum nobis lectionis dilucidat.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Sarisberiensis''', ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Saria&amp;quot;&amp;gt;[[#aSari|'''1, 20, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sensus quoque distinguit posituris, id est figuris indicantibus ubi colon, ubi coma, ubi periodus, id est ubi subdistinctio, aut media distinctio, aut distinctio facienda est.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', ''Etymologiae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Isia&amp;quot;&amp;gt;[[#aIsi|'''I.20, 1ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos, quae dum ordine suo adponitur, sensum nobis lectionis ostendit. Dictae autem positurae vel quia punctis positis adnotantur, vel quia ibi vox pro intervallo distinctionis deponitur. Has Graeci θέσεις vocant, Latini posituras. Prima positura subdistinctio dicitur; eadem et comma. Media distinctio sequens est; ipsa et cola. Ultima distinctio, quae totam sententiam cludit, ipsa est periodus; cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma; quarum diversitas punctis diverso loco positis demonstratur. Ubi enim initio pronuntiationis necdum plena pars sensui est, et tamen respirare oportet, fit comma, id est particula sensus, punctusque ad imam litteram ponitur; et vocatur subdistinctio, ab eo quod punctum subtus, id est ad imam litteram, accipit. Ubi autem in sequentibus iam sententia sensum praestat, sed adhuc aliquid superest de sententiae plenitudine, fit cola, mediamque litteram puncto notamus; et mediam distinctionem vocamus, quia punctum ad mediam litteram ponimus. Ubi vero iam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam facimus, fit periodus, punctumque ad caput litterae ponimus; et vocatur distinctio, id est disiunctio, quia integram separavit sententiam [...].Totus autem uersus periodus est.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis''', ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Affla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAffl|'''X, p. 79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma, incisio, periodus clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Murea&amp;quot;&amp;gt;[[#aMure|'''43, 2-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Tres sunt positurae vel distinctiones, quas thesis greci vocant, distinctio, subdistinctio, media distinctio. Positurae dicuntur quidam puncti, qui ponuntur ad hoc iuxta dictionem, ut ostendant positionem uocis, uel certe [quod] ideo ponuntur, ut manifestior intelligentia in dictione cito inueniri possit'' (cfr. Murethach, ''Autissiodorensis Metensisque, Intellectus in Donati Arte maiore'', C670, 43, 2).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''Intellectus in Donati Arte maiore'', ''L&amp;amp;S C670'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mureb&amp;quot;&amp;gt;[[#bMure|'''44, 7-73 (passim)''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctiones autem, id est puncti, dicuntur, eo quod distinguant, id est dividant, sententiam per membra partium. 12. ‘Distinctio subdistinctio media distinctio’. 13. Distinctio enim in fine sententiae ponitur. 14. Deinde retro subdistinctio post mediam sententiam; deinde media distinctio. 20. ‘Distinctio est, ubi finitur plena sententia’. 34. ‘Media distinctio est, ubi fere tantum de sententia superest, quantum iam diximus, cum tamen respirandum sit’, id est repausandum. 39. Cuius rei exemplum est “iubilate deo omnis terra”, ecce media distinctio; “psalmum dicite nomini eius”, ecce subdistinctio; “date gloriam laudi eius”, ecce distinctio. 48. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio. 73. ‘Aut per distinctionem, si quis dicat ‘‘uidi statuam auream hastam tenentem”’.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Odo Cluniacensis''', ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Odoa&amp;quot;&amp;gt;[[#aOdo|'''pp. 275-6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio vero in musica est, quantum de quolibet cantu continuamus, quae ubi vox requieverit, pronuntiatur. Item sicut una pars locutionis aut duae vel plures sensum perficiunt, et sententiam integram comprehendunt, ut cum dico quid facis? respondes lego, sive lectionem firmo, sive aliquam sententiam quaero: ita una, duae vel plures ex his musicae partibus versiculum, antiphonam vel responsorium perficiunt, nec tamen suorum numerorum significationem amittunt.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum, liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petra&amp;quot;&amp;gt;[[#aPetr|'''2, 1019, 2ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Et quoniam hic facta est mencio de subdistinctione, videndum est quod tria necessaria sunt in legendis observanda, scilicet, distinctio et subdistinctio et media distinctio. 4. Et est media distinctio quod appellamus punctum; subdistinctio est quod dicimus metrum; distinctio vero est quod dicimus finem versus. 6. Media autem distinctio debet fieri quando, perfecta una clausula, nondum perfecta habetur sentencia ut ‘omnibus venientibus ad ecclesiam’. 10. Tunc vero debet fieri distinctio, id est, versus, quando ita perfecta est sentencia ut nil amplius addi desideret. 12. Et dicitur media distinctio non, ut putaverunt quidam, quod primo debet fieri subdistinctio, deinde media distinctio et postea distinctio, sed media distinctio dicitur ex consuetudine antiquorum qui quando volebant facere mediam distinctionem punctum in medio ultime littere ponebant; in subdistinctione vero ad capud littere ponebant punctum; in distinctione in inferiori parte littere punctum ponebant. 19. Subdistinctio vero dicitur, id est, ‘minus quam distinctio’, ut illud ‘sub’ diminutionem significet, sicut subdisiunctiva coniunctio dicitur quasi ‘minus quam disiunctiva’, eo quod cum in distinctione ex toto perfecta sit sentencia, ut nichil addi desideret, in subdistinctione quidem perfecta est sed tamen adhuc aliquid addi desiderat ad maiorem perfectionem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Sergius''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Serga&amp;quot;&amp;gt;[[#aSerg|'''4.484.23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicta distinctio est vel positura, quod positum punctum distinguit nostram orationem, et cum distinctio species sit positurae, tamen abusive pro ipsa positura, hoc est pro ipso genere, accipimus distinctionem. nam cum sit codex emendatus distinctione, media distinctione, subdistinctione, dicitur nomen codex esse distinctus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Remigius Autissiodorensis''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Remia&amp;quot;&amp;gt;[[#aRemi|'''230, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio est, cuius punctum ad faciem litterae, i(dest) ad summitatem ponimus. 32. Subdistinctio dicitur, eo quod subtus litteram punctus eius ponitur, ut sententiam distinguat i(dest) dividat || 208 || --- Mox inferendum, ne si diu repausaretur, distinctio esse uideatur. 37. Media distinctio dicitur, quia medietas sensus ibi est, ut: Iubilate deo omnis terra. 231, 6. Et per colon media intelligitur distinctio, per comma subdistinctio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Remegius Autissiodorensis''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Remib&amp;quot;&amp;gt;[[#bRemi|'''231, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sunt enim eiusdem dictionis partes, sed in minoribus partibus colon dicimus [...]. Comma vero est in maioribus.'' (Cfr. Hubert, ''Corpus stigmatologicum minus'', 81). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot52&amp;quot;&amp;gt;[[#52Scot|'''1, 52, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si distinctionum seriem per gradus cognitos sequeretur primo plenam deinde subdistinctionem deinde mediam nequaquam ponere potuisset sed magis incipit ubi praedictae positurae ad finem tendere comprobantur sequitur subdistinctio deinde media quae plenas semper praecedunt potius quam sequuntur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Scot|'''1, 50, 4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed si uelis scire quid sit positura hac definitione cognosce est igitur positura figura ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos quae dum ordine suo apponitur nobis sensum lectionis ostendit.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot72&amp;quot;&amp;gt;[[#72Scot|'''1, 52, 72''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed pro ratione supradicta locis congruis apponuntur ut distinctiones istae bene positae sensum nobis euidenter aperiant'' (cfr. Vincentius Belvacensis, Speculum maius: Speculum doctrinale 2, 187, 207, 18-22).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Scot|'''1, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Illud etiam perspicaciter attendendum est quod familiaris elocutio quae grece εἰρομένη λέξις appellatur licet neque ex commatibus et colis et periodo consistat tamen subdistinctionem mediamque distinctionem ac distinctionem in sese contineat prout ipse orationis contextus conuenienter desiderat.''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=609</id>
		<title>Distinctio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Distinctio&amp;diff=609"/>
		<updated>2026-02-21T09:15:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''distinctio'' può indicare genericamente un segno di interpunzione (''punctuation mark'' in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 138]]&amp;lt;/span&amp;gt;) oppure uno specifico ‘punto in alto’ rispetto alla lettera, che ha il valore di punto fermo e che si contrappone al punto sotto la lettera (''subdistinctio'' o ''comma'') o a metà altezza (''media distinctio'' o ''cola''). Nel sistema di Dionisio Trace (II a.C.), ''distinctio'' (gr. ''stígmē'') è presentato come la fine di un pensiero compiuto, mentre ''positura'' (gr. ''thesis'') indica più precisamente il segno di interpunzione.&lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
|''distinctio''&lt;br /&gt;
|'''L.'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|''subdistinctio''&lt;br /&gt;
|'''Ḷ'''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|''media distinctio''&lt;br /&gt;
|'''L·'''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
I capitoli delle grammatiche dedicati alle ''distinctiones'' non si limitano a descrivere una prassi grafica ma contengono riflessioni di carattere sintattico, logico e semantico, per es. quando si dice che il punto indica che il senso è ‘compiuto’: ''Distinctio quid est? Apposito puncto nota '''finiti sensus''' vel pendentis mora'' (Diom. 1.437.14; Vict. 6.192.8; Aud. 7.324.13); ''Distinctio est, ubi finitur '''plena sententia''''' (Don. 612.3; Serv. 4.427.38). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' si trova, oltre che in grammatica, in trattati di retorica e di musica, dove indica una pausa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' ha valore tecnico già presso Elio Donato (IV sec.) e si trova dunque in Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 138]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Tuttavia, la punteggiatura in generale ha ricevuto poca attenzione, come testimonia l‘assenza di una specifica trattazione in Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984-2009]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKne&amp;quot;&amp;gt;[[#Knea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bKne&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneb|2004]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Rosier-Catach (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|1994]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Colombat – Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Marmo (&amp;lt;span id=&amp;quot;aMar&amp;quot;&amp;gt;[[#Mara|1994]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bMar&amp;quot;&amp;gt;[[#Marb|2011]]&amp;lt;/span&amp;gt;) annovera ''distinctio'' e ''distinguere'' fra le voci del suo volume sulla semiotica dei Modisti, anche se le occorrenze non fanno mai riferimento alla punteggiatura (per ''distinctio'' si intende la separazione fra due concetti o approcci diversi). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per la storia della punteggiatura in ambito europeo si possono consultare Maierù (&amp;lt;span id=&amp;quot;aMai&amp;quot;&amp;gt;[[#Maia|1984]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Parkes (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPar&amp;quot;&amp;gt;[[#Para|1993]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Il concetto di ''distinctio'' è inoltre proprio della terminologia retorica (Bielitz &amp;lt;span id=&amp;quot;aBie&amp;quot;&amp;gt;[[#Biea|1977]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Bernhard &amp;lt;span id=&amp;quot;aBer&amp;quot;&amp;gt;[[#Bera|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e musicale (Müller &amp;lt;span id=&amp;quot;aMuel&amp;quot;&amp;gt;[[#Muela|1964]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Ueding et al. &amp;lt;span id=&amp;quot;aUed&amp;quot;&amp;gt;[[#Ueda|1992-2011]]&amp;lt;/span&amp;gt;): Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2024a]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;bCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotb|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha messo in luce il rapporto metalinguistico tra le discipline grammaticali, retoriche e musicali e le corrispondenze terminologiche tra diversi autori antichi e medievali. Una trattazione della punteggiatura come strumento di ''parsing'' sintattico applicato al volgare si trova in Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;cCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotc|in stampa a]]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;dCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotd|in stampa b]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Infine, per la storia dei termini ''periodo, colon'' e ''comma'', si veda Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;eCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cote|2020]]&amp;lt;/span&amp;gt;; &amp;lt;span id=&amp;quot;fCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotf|2024b: n.19]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Distinctio'' ==&lt;br /&gt;
Il termine ''distinctio'' ricorre con un uso specialistico in diversi autori, tra cui:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Isidore_of_Seville|Isidorus Hispalensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (560-636)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (?-858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/donatus-ortigraphus-saec-ix-in--author/20867 Donatus Ortigraphus]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/muiredach-fl-830-840-author/19961 Murethach]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Remigius_of_Auxerre|Remigius Autissiodorensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (841-908)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1100-1166)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Distinctio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in corrispondenza con termini greci ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;aOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortia|'''De posituris, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aMure&amp;quot;&amp;gt;[[#Murea|'''43, 2-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tre forme di ''distinctio'', anche in relazione a ''mora'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona|'''612.3a''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Dioma|'''1.436.24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;bDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomb|'''1.437.12, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Pseudo-Sergius, &amp;lt;span id=&amp;quot;aSerg&amp;quot;&amp;gt;[[#Serga|'''4.484.23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;52Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot52|'''1, 52, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' come indicatore della completezza del senso ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;bDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Donb|'''612.3b''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;cDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Donc|'''4.372.17''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;cDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomc|'''1.437.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, &amp;lt;span id=&amp;quot;dDiom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diomd|'''1.438.5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;bOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortib|'''De posituris, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcua|'''858, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot4|'''1, 50, 4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;72Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot72|'''1, 52, 72''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aLaur&amp;quot;&amp;gt;[[#Laura|'''prologus, 5, 64''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem 1, De posituris'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bLaur&amp;quot;&amp;gt;[[#Laurb|'''184, 1-5; 14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;75Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug75|'''10, 123, 1475''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' come strumento di articolazione della frase ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aIsi&amp;quot;&amp;gt;[[#Isia|'''I.20, 1ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus, ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;cOrti&amp;quot;&amp;gt;[[#Ortic|'''De posituris, 10-12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'', ''L&amp;amp;S C670'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bMure&amp;quot;&amp;gt;[[#Mureb|'''44, 7-73 (passim)''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot54|'''1, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Remigius Autissiodorensis, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aRemi&amp;quot;&amp;gt;[[#Remia|'''230, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Remegius Autissiodorensis, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bRemi&amp;quot;&amp;gt;[[#Remib|'''231, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Iohannes Sarisberiensis, ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aSari&amp;quot;&amp;gt;[[#Saria|'''1, 20, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum, liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petra|'''2 1019, 2ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;51Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug51|'''10, 123, 1451''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;81Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug81|'''10, 123, 1481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;96Hug&amp;quot;&amp;gt;[[#Hug96|'''10, 123, 1496-1508''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Dositheus, &amp;lt;span id=&amp;quot;aDosi&amp;quot;&amp;gt;[[#Dosia|'''7.428.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in relazione al respiro ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, &amp;lt;span id=&amp;quot;dDon&amp;quot;&amp;gt;[[#Dond|'''612.6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Cassiodorus, ''Exc.'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aCas&amp;quot;&amp;gt;[[#Casa|'''7.215.8''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Distinctio'' in ambito musicale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aAffl&amp;quot;&amp;gt;[[#Affla|'''X, p. 79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Odo Cluniacensis, ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aOdo&amp;quot;&amp;gt;[[#Odoa|'''pp. 275-6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cote&amp;quot;&amp;gt;[[#eCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli Kurras P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition?''. In P. Cotticelli-Kurras (ed.), ''Word, phrase and sentence in Relation. Ancient Grammars and Contexts'' (Trends in classics, Supplementary Volumes 99). Berlin, De Gruyter, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024a), ''Towards a classification of sentences in Medieval grammars: the role of'' positurae. In ''Rivista Italiana di Linguistica e Dialettologia'' 26, 69-90. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCot|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotf&amp;quot;&amp;gt;[[#fCot|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), ''Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio''. In A. Bianchi (ed.) ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio''. ''Atti del Convegno, Macerata, 16-17 dicembre 2022.'' Roma, Il Calamo, 167-194.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (in stampa a). ''Grammaticography in Europe between 1500 and 1700: the new national syntactic metalanguage as an indication of awareness of national languages''. Intervento a convegno (Ichols XVI, Tbilisi 26-30 ago. 2024).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotd&amp;quot;&amp;gt;[[#dCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (in stampa b). ''Interpunktion als Textpartitur und syntaktische Gliederung: Die ersten Grammatiken des ‚volgare italiano‘''. Intervento a convegno (XXXIII Studienkreis der Geschichte der Sprachwissenschaft, Regensburg 12-13 sett. 2024).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Bera&amp;quot;&amp;gt;[[#aBer|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bernhard M.''' (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi''. München, Verlag der Bayeri schen Akademie der Wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biea&amp;quot;&amp;gt;[[#aBie|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bielitz M.''' (1977), ''Musik und Grammatik. Studien zur mittelalterlichen Musiktheorie''. München-Salzburg, Musikverlag Katzbichler.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Orbis tome 46. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat B., Savelli M.''' (2001), ''Métalangage et terminologie linguistique,'' 2 vols. Louvain: Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M.''' (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'' (Cambridge Studies in Linguistics 39). Cambridge-New York, Cambridge University Press [= (2009) Digitally printed version].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Knea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKne|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C'''. (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12, 139–176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKne|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C.''' (2004), ''Some Notes on the Revival of Modistic Linguistics in the Fifteenth Century: Ps.-Johannes Versor and William Zenders of Weert''. In R. Friedman, S. Ebbesen (eds.), ''John Buridan and Beyond: Topics in the Language Sciences, 1300-1700''. Copenhagen, Commission Agent - C.A. Reitzel, 89–119.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Law V.''' (1997), ''Grammar and Grammarians in the Early Middle Ages''. London-New York, Longman. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Maia&amp;quot;&amp;gt;[[#aMai|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Maierù A.''' (a cura di) (1984), ''Grafia e interpunzione del Latino nel medioevo, Seminario Internazionale (Roma, 27-29 settembre 1984)''. Roma, Edizioni dell’Ateneo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marchello-Nizia''' C. (1978), ''Ponctuation et «unités de lecture» dans les manuscrits médiévaux ou: je ponctue, tu lis, il théorise (Punctuation and &amp;quot;units of reading&amp;quot; in medieval manuscripts: or, I punctuate, you read, he theorizes)''. In ''Langue Française'' 40, 32-44. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mara&amp;quot;&amp;gt;[[#aMar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Marmo C.''' (1994), ''Semiotica e linguaggio nella Scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'' (Nuovi Studi Storici 26). Roma, Istituto Storico Italiano per il Medio Evo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Marb&amp;quot;&amp;gt;[[#bMar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Marmo C.''' (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia'' (Studi Bompiani). Milano, Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Muela&amp;quot;&amp;gt;[[#aMuel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Müller R. W.''' (1964), ''Rhetorische und syntaktische Interpunktion: Untersuchungen zur Pausenbezeichnung im antiken Latein''. Dissertation. Tübingen. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Panti C.''' (2014), ''Musica e cultura enciclopedica fra tarda antichità e alto Medioevo''. In U. Eco (ed.), ''Il Medioevo (secoli V-X). Storia della civiltà europea''. Edizione in 75 ebook. EncycloMedia publisher. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Para&amp;quot;&amp;gt;[[#aPar|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Parkes M. B.''' (1993), ''Pause and effect: an introduction to the history of punctuation in the West''. Berkeley-Los Angeles, University of California Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (1994), ''La Parole comme acte. Sur la grammaire et la sémantique au XIIIe siècle''. Paris, Vrin. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'' (Studia erudita 6). Pisa-Roma, F. Serra.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers P.''' (1998), ''Pour une systématique de la terminologie linguistique, considérations historiographiques, méthodologiques et épistémologiques''. In ''Mémoires de la Société de Linguistique de Paris 6'' (numéro spécial: La terminologie linguistique), 11-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Ueda&amp;quot;&amp;gt;[[#aUed|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Ueding et alii''' (eds.), (1992-2011), ''Historisches Wörterbuch der Rhetorik.'' Tübingen, Max Niemeyer Verlag.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Cola]], Colon, Mora, [[Periodus]], Positura, Punctum, [[Sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dioma&amp;quot;&amp;gt;[[#aDiom|'''1.436.24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Discretio [...] ostenditur modis quinque, continuatione separatione distinctione subdistinctione vel mora''.&lt;br /&gt;
 &lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDiom|'''1.437.12, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Hae tres sunt, distinctio, subdistinctio, media distinctio sive mora vel, ut quibusdam videtur, submedia'' ''[...]''. 15. ''[Distinctio est] nota finiti sensus vel pendentis mora'' (cfr. Vict. 6.192.9; Aud. 7.324.14).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomc&amp;quot;&amp;gt;[[#cDiom|'''1.437.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Definitio summo (loco ponitur), cum sensum terminat, et vocatur finalis a nobis, a Graecis teleia'' (cfr. Vict. 6.192,9 ''telia''; Aud. 7.324.14). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diomd&amp;quot;&amp;gt;[[#dDiom|'''1.438.5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est silentii nota legitimi, qua pronuntiationis terminus sensu manente ita suspenditur ut statim id quod sequitur succedere debeat.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Donc&amp;quot;&amp;gt;[[#cDon|'''4.372.17''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est, ubi non multum superest de sententia, quod tamen necessario separatum mox inferendum sit.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#aDon|'''612.3a''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Tres sunt omnino positurae vel distinctiones, quas theseis Graeci vocant, distinctio, subdistinctio, media distinctio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Donb&amp;quot;&amp;gt;[[#bDon|'''612.3b''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio est, ubi finitur plena sententia; huius punctum ad summum litteram ponimus'' (cfr. Serv. 4.427,38).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dond&amp;quot;&amp;gt;[[#dDon|'''612.6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Media distinctio est, ubi fere tantum de sententia superest, quantum iam diximus, cum tamen respirandum sit: huius punctum ad mediam litteram ponimus'' (cfr. Serv. 4.428.2)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Dositheus''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dosia&amp;quot;&amp;gt;[[#aDosi|'''7.428.16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Subdistinctio est diurnitas quaedam temporis differens orationem ad sententiae qualitatem.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pseudo-Sergius''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Serga&amp;quot;&amp;gt;[[#aSerg|'''4.484.23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicta distinctio est vel positura, quod positum punctum distinguit nostram orationem, et cum distinctio species sit positurae, tamen abusive pro ipsa positura, hoc est pro ipso genere, accipimus distinctionem. nam cum sit codex emendatus distinctione, media distinctione, subdistinctione, dicitur nomen codex esse distinctus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cassiodorus''', ''Exc''., &amp;lt;span id=&amp;quot;Casa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCas|'''7.215.8''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura sive distinctio est moderatae pronuntiationis apta repausatio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', ''Etymologiae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Isia&amp;quot;&amp;gt;[[#aIsi|'''I.20, 1ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos, quae dum ordine suo adponitur, sensum nobis lectionis ostendit. Dictae autem positurae vel quia punctis positis adnotantur, vel quia ibi vox pro intervallo distinctionis deponitur. Has Graeci θέσεις vocant, Latini posituras. Prima positura subdistinctio dicitur; eadem et comma. Media distinctio sequens est; ipsa et cola. Ultima distinctio, quae totam sententiam cludit, ipsa est periodus; cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma; quarum diversitas punctis diverso loco positis demonstratur. Ubi enim initio pronuntiationis necdum plena pars sensui est, et tamen respirare oportet, fit comma, id est particula sensus, punctusque ad imam litteram ponitur; et vocatur subdistinctio, ab eo quod punctum subtus, id est ad imam litteram, accipit. Ubi autem in sequentibus iam sententia sensum praestat, sed adhuc aliquid superest de sententiae plenitudine, fit cola, mediamque litteram puncto notamus; et mediam distinctionem vocamus, quia punctum ad mediam litteram ponimus. Ubi vero iam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam facimus, fit periodus, punctumque ad caput litterae ponimus; et vocatur distinctio, id est disiunctio, quia integram separavit sententiam [...].Totus autem uersus periodus est.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcua&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlcu|'''858, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positurae sunt puncti ad distinguendos sensus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot52&amp;quot;&amp;gt;[[#52Scot|'''1, 52, 52''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si distinctionum seriem per gradus cognitos sequeretur primo plenam deinde subdistinctionem deinde mediam nequaquam ponere potuisset sed magis incipit ubi praedictae positurae ad finem tendere comprobantur sequitur subdistinctio deinde media quae plenas semper praecedunt potius quam sequuntur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Scot|'''1, 50, 4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed si uelis scire quid sit positura hac definitione cognosce est igitur positura figura ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos quae dum ordine suo apponitur nobis sensum lectionis ostendit.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot72&amp;quot;&amp;gt;[[#72Scot|'''1, 52, 72''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed pro ratione supradicta locis congruis apponuntur ut distinctiones istae bene positae sensum nobis euidenter aperiant'' (cfr. Vincentius Belvacensis, Speculum maius: Speculum doctrinale 2, 187, 207, 18-22).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Scot|'''1, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Illud etiam perspicaciter attendendum est quod familiaris elocutio quae grece εἰρομένη λέξις appellatur licet neque ex commatibus et colis et periodo consistat tamen subdistinctionem mediamque distinctionem ac distinctionem in sese contineat prout ipse orationis contextus conuenienter desiderat.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortia&amp;quot;&amp;gt;[[#aOrti|'''De posituris, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Discipulus. Quid est positura? Magister. Est Grecum nomen ‘θέσεις’ et Latine dicitur ‘positurae’, et θέσεις tres divisiones habet cum Grecis, id est ‘cola’ et ‘commata’ et ‘perchiodos’, quae Latine dicuntur ‘subdistinctio, media distinctio, distinctio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortib&amp;quot;&amp;gt;[[#bOrti|'''De Posituris, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Ut Isidorus dicit: Positura est figura ad distinguendos sensus per cola et commata et perchiodos, quae dum ordine suo adponitur, sensum nobis lectionis ostendit.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Ortigraphus''', ''Ars grammatica, &amp;lt;span id=&amp;quot;Ortic&amp;quot;&amp;gt;[[#cOrti|'''De posituris, 10-12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Prima positura ‘subdistinctio’ dicitur et ‘comma’ eadem est. “Media distinctio” sequens est; ipsa et “cola”. Ultima “distinctio”, quae totam sententiam cludit, ipsa “perchiodos” cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Murea&amp;quot;&amp;gt;[[#aMure|'''43, 2-4''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Tres sunt positurae vel distinctiones, quas thesis greci vocant, distinctio, subdistinctio, media distinctio. Positurae dicuntur quidam puncti, qui ponuntur ad hoc iuxta dictionem, ut ostendant positionem uocis, uel certe [quod] ideo ponuntur, ut manifestior intelligentia in dictione cito inueniri possit'' (cfr. Murethach, ''Autissiodorensis Metensisque, Intellectus in Donati Arte maiore'', C670, 43, 2).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''Intellectus in Donati Arte maiore'', ''L&amp;amp;S C670'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mureb&amp;quot;&amp;gt;[[#bMure|'''44, 7-73 (passim)''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctiones autem, id est puncti, dicuntur, eo quod distinguant, id est dividant, sententiam per membra partium. 12. ‘Distinctio subdistinctio media distinctio’. 13. Distinctio enim in fine sententiae ponitur. 14. Deinde retro subdistinctio post mediam sententiam; deinde media distinctio. 20. ‘Distinctio est, ubi finitur plena sententia’. 34. ‘Media distinctio est, ubi fere tantum de sententia superest, quantum iam diximus, cum tamen respirandum sit’, id est repausandum. 39. Cuius rei exemplum est “iubilate deo omnis terra”, ecce media distinctio; “psalmum dicite nomini eius”, ecce subdistinctio; “date gloriam laudi eius”, ecce distinctio. 48. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio. 73. ‘Aut per distinctionem, si quis dicat ‘‘uidi statuam auream hastam tenentem”’.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Remigius Autissiodorensis''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Remia&amp;quot;&amp;gt;[[#aRemi|'''230, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio est, cuius punctum ad faciem litterae, i(dest) ad summitatem ponimus. 32. Subdistinctio dicitur, eo quod subtus litteram punctus eius ponitur, ut sententiam distinguat i(dest) dividat || 208 || --- Mox inferendum, ne si diu repausaretur, distinctio esse uideatur. 37. Media distinctio dicitur, quia medietas sensus ibi est, ut: Iubilate deo omnis terra. 231, 6. Et per colon media intelligitur distinctio, per comma subdistinctio.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Remegius Autissiodorensis''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Remib&amp;quot;&amp;gt;[[#bRemi|'''231, 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sunt enim eiusdem dictionis partes, sed in minoribus partibus colon dicimus [...]. Comma vero est in maioribus.'' (Cfr. Hubert, ''Corpus stigmatologicum minus'', 81). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Odo Cluniacensis''', ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Odoa&amp;quot;&amp;gt;[[#aOdo|'''pp. 275-6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio vero in musica est, quantum de quolibet cantu continuamus, quae ubi vox requieverit, pronuntiatur. Item sicut una pars locutionis aut duae vel plures sensum perficiunt, et sententiam integram comprehendunt, ut cum dico quid facis? respondes lego, sive lectionem firmo, sive aliquam sententiam quaero: ita una, duae vel plures ex his musicae partibus versiculum, antiphonam vel responsorium perficiunt, nec tamen suorum numerorum significationem amittunt.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Laura&amp;quot;&amp;gt;[[#aLaur|'''prologus, 5, 64''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positurae sunt puncti ad distinguendos sensus.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', ''1, De posituris,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Laurb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLaur|'''184, 1-5; 14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;'': De posituris tres svnt positvrae vel distinctiones, qvas thesis greci vocant. Positurae dictae sunt, uel quia punctis positis adnotantur uel quia ibi uox per interuallum distinctionis deponitur. Ad hoc autem iuxta dictionem positurae (id est puncta) ponuntur, ut ostendant depositionem uocis uel ut manifestior intelligentia in dictione cito inueniri possit. ''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis''', ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Affla&amp;quot;&amp;gt;[[#aAffl|'''X, p. 79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma, incisio, periodus clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum, liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petra&amp;quot;&amp;gt;[[#aPetr|'''2, 1019, 2ss.''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Et quoniam hic facta est mencio de subdistinctione, videndum est quod tria necessaria sunt in legendis observanda, scilicet, distinctio et subdistinctio et media distinctio. 4. Et est media distinctio quod appellamus punctum; subdistinctio est quod dicimus metrum; distinctio vero est quod dicimus finem versus. 6. Media autem distinctio debet fieri quando, perfecta una clausula, nondum perfecta habetur sentencia ut ‘omnibus venientibus ad ecclesiam’. 10. Tunc vero debet fieri distinctio, id est, versus, quando ita perfecta est sentencia ut nil amplius addi desideret. 12. Et dicitur media distinctio non, ut putaverunt quidam, quod primo debet fieri subdistinctio, deinde media distinctio et postea distinctio, sed media distinctio dicitur ex consuetudine antiquorum qui quando volebant facere mediam distinctionem punctum in medio ultime littere ponebant; in subdistinctione vero ad capud littere ponebant punctum; in distinctione in inferiori parte littere punctum ponebant. 19. Subdistinctio vero dicitur, id est, ‘minus quam distinctio’, ut illud ‘sub’ diminutionem significet, sicut subdisiunctiva coniunctio dicitur quasi ‘minus quam disiunctiva’, eo quod cum in distinctione ex toto perfecta sit sentencia, ut nichil addi desideret, in subdistinctione quidem perfecta est sed tamen adhuc aliquid addi desiderat ad maiorem perfectionem.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Sarisberiensis''', ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Saria&amp;quot;&amp;gt;[[#aSari|'''1, 20, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sensus quoque distinguit posituris, id est figuris indicantibus ubi colon, ubi coma, ubi periodus, id est ubi subdistinctio, aut media distinctio, aut distinctio facienda est.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug81&amp;quot;&amp;gt;[[#81Hug|'''10, 123, 1481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Prima positura subdistinctio dicitur eadem et comma quod interpretatur diuisio uel cesa quia in eo prima distinctio est [...]. Secunda positura media distinctio uocatur que et ipsa colum dicitur quod interpretatur membrum quia partem complectitur sententie perfecte [...]. Tertia positura distinctio siue ultima distinctio uocatur; ipsa est periodus que totam concludit sententiam.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug51&amp;quot;&amp;gt;[[#51Hug|'''10, 123, 1451''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura paragrapho contraria quia sicut ille principia notat ita ista fines a principiis separat.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug96&amp;quot;&amp;gt;[[#96Hug|'''10, 123, 1496-1508''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde autem in progrediendo iam sententia sensum prestat sed adhuc aliquid superest de sententie plenitudine fit colum mediam que litteram puncto notamus et media distinctio uocatur hec quia punctum ad mediam litteram ponimus. Vbi uero per gradus pronunciando plenam sententie clausulam facimus fit periodus punctum que ad caput littere ponimus et uocatur distinctio id est disiunctio quia integram separauit sententiam et hoc quidem apud oratores ita est; nam partem hanc id est po situram quantum ad officium pertinet hoc est ad agendum oratori censeo assignandam sicut ceteras que dicte sunt quamuis inter grammatice attributa numeretur quantum ad primam insinuationem spectat [...].'' 1508: ''Horum quippe omnium doctrina quidem grammatici est usus uero atque exercitatio est oratoris; quapropter hec distinctio in ipsa oratione taliter facienda est.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hug75&amp;quot;&amp;gt;[[#75Hug|'''10, 123, 1475''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Positura est figura posita in serie lectionis ad distinguendos sensus per cola et commata et periodos quedum ordine suo apponitur sensum nobis lectionis dilucidat.''&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dictio&amp;diff=608</id>
		<title>Dictio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dictio&amp;diff=608"/>
		<updated>2026-02-21T09:14:09Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;''Dictio'' è la più piccola parte dell’espressione linguistica dotata di senso (a differenza di ''vox'' e ''littera'', che non sono necessariamente dotate di senso); le ''dictiones'' sono definite come costituenti dell’''oratio'' ''constructa''. Il termine ''dictio'' è stato tradotto spesso con ‘parola’ (tra gli altri, Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 129]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Colombat &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2017: 88]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Kelly &amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 162]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Alcune attestazioni del termine ''dictio'' presso grammatici tardoantichi sono raccolte da Shad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 129]]&amp;lt;/span&amp;gt;); gran parte della tradizione successiva si basa sulla definizione di ''dictio'' come ‘costituente della frase’ (''pars minima orationis constructae''), che si trova in Prisciano (''Inst. Gram.'' 2.53.8). La stessa si trova, ad esempio, nella Grammatica di Dynamius, che riporta anche la differenza con il concetto di ''syllaba'', un’entità di per sé priva di senso (Jeudy &amp;lt;span id=&amp;quot;aJeud&amp;quot;&amp;gt;[[#Jeuda|1993: 135]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Le varianti medievali possono apparire superficiali ma comportano mutamenti concettuali profondi (Colombat &amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2017: 88]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Rosier &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|1988]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Alcuino recupera il modello di Prisciano con leggere variazioni: per Alcuino, la ''dictio'' è la parte minima ''vocis constructae'', e non ''orationis constructae''; inoltre, il concetto di ''congruitas'' è associato da Alcuino alla ''sententia'' e non direttamente alla ''ordinatio dictionum''. Infine, si trova in Alcuino il termine ''pars'' al posto di ''dictio'' (nel senso di ‘costituente della frase’); l’impostazione semiotica di Alcuino è dovuta al costante riferimento dell’autore all’opera di Aristotele per tramite di Boezio (Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023:1142]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella grammatica speculativa (XIII sec.), con ''dictio'' si intende il risultato di un suono linguistico (''vox'') a cui è stato ‘imposto’ un significato, secondo il principio della ‘doppia imposizione’;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
la ‘seconda imposizione’ viene descritta dai Modisti come il processo per cui una ''dictio'' riceve un ''modus significandi'' e dà luogo alla ‘parte del discorso’ (Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;aBurs&amp;quot;&amp;gt;[[#Bursa|1966: 134]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Kelly &amp;lt;span id=&amp;quot;bKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kelb|2023: 162-166]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Radulphus Brito il termine ''dictio'' è usato come sinonimo di ''constructibile'' (Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2021: 121]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKneep&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneepa|1990: 157]]&amp;lt;/span&amp;gt;) discute brevemente il concetto di ''dictio exigens'' (‘il verbo’) e di ''dictio extacta'' (‘il nome’) nell’opera di Petrus Helias (XII sec.) e di Robert Kilwardby (XIII sec.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''dictio'' ==&lt;br /&gt;
Usi specialistici del termine ''dictio'' sono attestati a partire dall’età carolingia, soprattutto nell’area di Parigi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''dictio'' è attestato principalmente nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Conches|Guilelmus de Conchis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1080-1154)&lt;br /&gt;
* Glosa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( -1212)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''Dictio'' si trova anche nell’opera di Clemens Scottus (IX sec.), Donatus Ortigraphus (IX sec.), Papias (XI-XII sec.), Folchino Borfoni (XIV-XV sec.); nell’''Ars Laureshamensis'' (X-XI sec.) e nell’''Aurea gemma oxoniensis'' (XII sec.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per vedere la distribuzione di ''dictio'', vedi la mappa interattiva:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe src=&amp;quot;https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=42e4d647d34f4cda8b7e9f4ce4dcc0fd&amp;quot; width=&amp;quot;700&amp;quot; height=&amp;quot;800&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; style=&amp;quot;border:0&amp;quot; allowfullscreen&amp;gt;iFrames are not supported on this page.&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''dictio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Con il senso di ‘costituente della frase’ - ''Ordinatio dictionum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''101, 858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Clemens Scottus, ''Ars grammatica''&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus'', Grammatica''&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis''&lt;br /&gt;
* Papias &lt;br /&gt;
* ''Grammatica Porretani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aPor&amp;quot;&amp;gt;[[#Pora|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Aurea gemma oxoniensis''&lt;br /&gt;
* ''Glosa Promisimus'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aGlos&amp;quot;&amp;gt;[[#Glosa|'''f46 r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Con il senso di ‘costituente di una costruzione’ - ''Coniunctio o Constructio dictionum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, &amp;lt;span id=&amp;quot;aPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petra|'''De oratione 148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petrb|'''Int. 10, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Guilelmus de Conchis, ''In Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aGuil&amp;quot;&amp;gt;[[#Guila|'''BN lat. 15130, f. 85rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come ‘elemento dotato di significato’ - ''Significatio dictionum'' e ''dictio plena'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, &amp;lt;span id=&amp;quot;cPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petrc|'''De verbo 136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL &amp;lt;span id=&amp;quot;bAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcb|'''101, 856C''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come sinonimo di ''verbum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aBeth&amp;quot;&amp;gt;[[#Betha|'''Ib, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come sinonimo di ''constructibile'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestio'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aRad&amp;quot;&amp;gt;[[#Rada|'''5.2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''': &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
Altri riferimenti&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Bursa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBurs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Colombat B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius''. In ''Langages'' 205/1: 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Enda&amp;quot;&amp;gt;[[#aEnd|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Enders H. W., Pinborg J.''' (eds.) (1980), ''Radulphus Brito. Quaestiones super Priscianum minorem'', vol. 1. StuttgartBad Cannstatt, Frommann-Holzboog.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Freda&amp;quot;&amp;gt;[[#aFred|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Fredborg K. M., Kneepkens C. H.''' (1988), ''Grammatica porretana.'' In ''Cahiers de l’Institut du Moyen Âge Grec et Latin'' 57, 11-67.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jeuda&amp;quot;&amp;gt;[[#aJeud|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Jeudy C.''' (1993), ''Fragments carolingiens de la grammaire de Dynamius (ms. Darmstadt 3303).'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 127-144.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ &amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kelb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKel|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneepa&amp;quot;&amp;gt;[[#aKneep|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneepb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKneep|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Kneepkens, C. H.''' (1990), ''Transitivity, Intransitivity and Related Concepts in 12th Century Grammar An explorative study.'' In J. Pinborg, G.L. Bursill-Hall, S. Ebbesen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae: studies in medieval grammar and linguistic theory in memory of Jan Pinborg.'' Amsterdam, Benjamins.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier I.''' (1988), ''La définition de Priscien de l’énoncé: les enjeux théoriques d’une variante, selon les commentateurs médiévaux''. In C. Blanche-Benveniste, A. Chervel, M. Gross (eds.), ''Grammaire et histoire de la grammaire. Hommage à la mémoire de Jean Stéfanini''. Aix-en-Provence, Publications de l’Université de Provence, 353-373.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Vox]], [[Littera]], [[Syllaba]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[Oratio]], [[Locutio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'', &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcb&amp;quot;&amp;gt;[[#bAlc|'''101, 856C''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''nisi plena dictio per unam syllabam constet''. (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1140]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'', &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''101, 858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis. Oratio est ordinatio dictionum, congruam sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGlos|'''f46 r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Betha&amp;quot;&amp;gt;[[#aBeth|'''Ib, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''“Schema dicitur ornatus uerborum”, et hoc dupliciter, ex parte iuncture dictionum et sic est schema lexeos, uel ex parte iuncture sententie et sic est schema dianoeas.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Pora&amp;quot;&amp;gt;[[#aPor|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem'' (Fredborg e Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aFred&amp;quot;&amp;gt;[[#Freda|1988: 30]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guilelmus de Conchis''', In Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Guila&amp;quot;&amp;gt;[[#aGuil|'''BN lat. 15130, f. 85rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio igitur est regularis in compositione orationis dictionum coniunctio'' (Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;bKneep&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneepb|1990: 146]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, I, 3, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petrc&amp;quot;&amp;gt;[[#cPetr|'''De verbo, 136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petra&amp;quot;&amp;gt;[[#aPetr|'''De oratione, 148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica Ingreedientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bPetr|'''Int. 10, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini - iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito''', Quaestio &amp;lt;span id=&amp;quot;Rada&amp;quot;&amp;gt;[[#aRad|'''5.2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed constructio non est passio orationis, sed magis constructio est passio dictionum vel constructibilium, quia oratio non construitur sed magis constructibile'' (Enders e Pinborg &amp;lt;span id=&amp;quot;aEnd&amp;quot;&amp;gt;[[#Enda|1980: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a Biondi &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Alcuinus Eboracensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Guilelmus de Conchis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria: Radulphus Brito]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dictio&amp;diff=607</id>
		<title>Dictio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Dictio&amp;diff=607"/>
		<updated>2026-02-21T09:12:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Significati e usi di dictio */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;''Dictio'' è la più piccola parte dell’espressione linguistica dotata di senso (a differenza di ''vox'' e ''littera'', che non sono necessariamente dotate di senso); le ''dictiones'' sono definite come costituenti dell’''oratio'' ''constructa''. Il termine ''dictio'' è stato tradotto spesso con ‘parola’ (tra gli altri, Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 129]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Colombat &amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2017: 88]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Kelly &amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 162]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Alcune attestazioni del termine ''dictio'' presso grammatici tardoantichi sono raccolte da Shad (&amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 129]]&amp;lt;/span&amp;gt;); gran parte della tradizione successiva si basa sulla definizione di ''dictio'' come ‘costituente della frase’ (''pars minima orationis constructae''), che si trova in Prisciano (''Inst. Gram.'' 2.53.8). La stessa si trova, ad esempio, nella Grammatica di Dynamius, che riporta anche la differenza con il concetto di ''syllaba'', un’entità di per sé priva di senso (Jeudy &amp;lt;span id=&amp;quot;aJeud&amp;quot;&amp;gt;[[#Jeuda|1993: 135]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Le varianti medievali possono apparire superficiali ma comportano mutamenti concettuali profondi (Colombat &amp;lt;span id=&amp;quot;bCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Colb|2017: 88]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Rosier &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|1988]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Alcuino recupera il modello di Prisciano con leggere variazioni: per Alcuino, la ''dictio'' è la parte minima ''vocis constructae'', e non ''orationis constructae''; inoltre, il concetto di ''congruitas'' è associato da Alcuino alla ''sententia'' e non direttamente alla ''ordinatio dictionum''. Infine, si trova in Alcuino il termine ''pars'' al posto di ''dictio'' (nel senso di ‘costituente della frase’); l’impostazione semiotica di Alcuino è dovuta al costante riferimento dell’autore all’opera di Aristotele per tramite di Boezio (Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023:1142]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella grammatica speculativa (XIII sec.), con ''dictio'' si intende il risultato di un suono linguistico (''vox'') a cui è stato ‘imposto’ un significato, secondo il principio della ‘doppia imposizione’;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
la ‘seconda imposizione’ viene descritta dai Modisti come il processo per cui una ''dictio'' riceve un ''modus significandi'' e dà luogo alla ‘parte del discorso’ (Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;aBurs&amp;quot;&amp;gt;[[#Bursa|1966: 134]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Kelly &amp;lt;span id=&amp;quot;bKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kelb|2023: 162-166]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In Radulphus Brito il termine ''dictio'' è usato come sinonimo di ''constructibile'' (Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCot&amp;quot;&amp;gt;[[#Cota|2021: 121]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKneep&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneepa|1990: 157]]&amp;lt;/span&amp;gt;) discute brevemente il concetto di ''dictio exigens'' (‘il verbo’) e di ''dictio extacta'' (‘il nome’) nell’opera di Petrus Helias (XII sec.) e di Robert Kilwardby (XIII sec.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''dictio'' ==&lt;br /&gt;
Usi specialistici del termine ''dictio'' sono attestati a partire dall’età carolingia, soprattutto nell’area di Parigi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''dictio'' è attestato principalmente nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abaelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Conches|Guilelmus de Conchis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1080-1154)&lt;br /&gt;
* Glosa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberhardus Bethuniensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( -1212)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''Dictio'' si trova anche nell’opera di Clemens Scottus (IX sec.), Donatus Ortigraphus (IX sec.), Papias (XI-XII sec.), Folchino Borfoni (XIV-XV sec.); nell’''Ars Laureshamensis'' (X-XI sec.) e nell’''Aurea gemma oxoniensis'' (XII sec.).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per vedere la distribuzione di ''dictio'', vedi la mappa interattiva:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe src=&amp;quot;https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=42e4d647d34f4cda8b7e9f4ce4dcc0fd&amp;quot; width=&amp;quot;700&amp;quot; height=&amp;quot;800&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; style=&amp;quot;border:0&amp;quot; allowfullscreen&amp;gt;iFrames are not supported on this page.&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''dictio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Con il senso di ‘costituente della frase’ - ''Ordinatio dictionum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''101, 858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Clemens Scottus, ''Ars grammatica''&lt;br /&gt;
* Donatus Ortigraphus'', Grammatica''&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis''&lt;br /&gt;
* Papias &lt;br /&gt;
* ''Grammatica Porretani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aPor&amp;quot;&amp;gt;[[#Pora|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Aurea gemma oxoniensis''&lt;br /&gt;
* ''Glosa Promisimus'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aGlos&amp;quot;&amp;gt;[[#Glosa|'''f46 r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Con il senso di ‘costituente di una costruzione’ - ''Coniunctio o Constructio dictionum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, &amp;lt;span id=&amp;quot;aPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petra|'''De oratione 148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;bPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petrb|'''Int. 10, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Guilelmus de Conchis, ''In Priscianum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;aGuil&amp;quot;&amp;gt;[[#Guila|'''BN lat. 15130, f. 85rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come ‘elemento dotato di significato’ - ''Significatio dictionum'' e ''dictio plena'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, &amp;lt;span id=&amp;quot;cPetr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petrc|'''De verbo 136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL &amp;lt;span id=&amp;quot;bAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcb|'''101, 856C''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come sinonimo di ''verbum'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aBeth&amp;quot;&amp;gt;[[#Betha|'''Ib, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Come sinonimo di ''constructibile'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestio'' &amp;lt;span id=&amp;quot;aRad&amp;quot;&amp;gt;[[#Rada|'''5.2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''': &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cota&amp;quot;&amp;gt;[[#aCot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
Altri riferimenti&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Bursa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBurs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Colb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCol|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Colombat B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius''. In ''Langages'' 205/1: 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Enda&amp;quot;&amp;gt;[[#aEnd|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Enders H. W., Pinborg J.''' (eds.) (1980), ''Radulphus Brito. Quaestiones super Priscianum minorem'', vol. 1. StuttgartBad Cannstatt, Frommann-Holzboog.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Freda&amp;quot;&amp;gt;[[#aFred|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Fredborg K. M., Kneepkens C. H.''' (1988), ''Grammatica porretana.'' In ''Cahiers de l’Institut du Moyen Âge Grec et Latin'' 57, 11-67.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Jeuda&amp;quot;&amp;gt;[[#aJeud|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Jeudy C.''' (1993), ''Fragments carolingiens de la grammaire de Dynamius (ms. Darmstadt 3303).'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 127-144.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ &amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kelb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKel|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneepa&amp;quot;&amp;gt;[[#aKneep|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneepb&amp;quot;&amp;gt;[[#bKneep|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Kneepkens, C. H.''' (1990), ''Transitivity, Intransitivity and Related Concepts in 12th Century Grammar An explorative study.'' In J. Pinborg, G.L. Bursill-Hall, S. Ebbesen, E.F.K. Koerner (eds.), ''De ortu grammaticae: studies in medieval grammar and linguistic theory in memory of Jan Pinborg.'' Amsterdam, Benjamins.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier I.''' (1988), ''La définition de Priscien de l’énoncé: les enjeux théoriques d’une variante, selon les commentateurs médiévaux''. In C. Blanche-Benveniste, A. Chervel, M. Gross (eds.), ''Grammaire et histoire de la grammaire. Hommage à la mémoire de Jean Stéfanini''. Aix-en-Provence, Publications de l’Université de Provence, 353-373.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;sup&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|a]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|b]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;/sup&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Vox]], [[Littera]], [[Syllaba]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[Oratio]], [[Locutio]], [[Ordo]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'', &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcb&amp;quot;&amp;gt;[[#bAlc|'''101, 856C''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''nisi plena dictio per unam syllabam constet''. (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1140]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'', &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''101, 858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis. Oratio est ordinatio dictionum, congruam sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, I, 3, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petrc&amp;quot;&amp;gt;[[#cPetr|'''De verbo, 136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Dialectica, II, 1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petra&amp;quot;&amp;gt;[[#aPetr|'''De oratione, 148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', Logica Ingreedientibus, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petrb&amp;quot;&amp;gt;[[#bPetr|'''Int. 10, 8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini - iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Pora&amp;quot;&amp;gt;[[#aPor|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem'' (Fredborg e Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aFred&amp;quot;&amp;gt;[[#Freda|1988: 30]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guilelmus de Conchis''', In Priscianum, &amp;lt;span id=&amp;quot;Guila&amp;quot;&amp;gt;[[#aGuil|'''BN lat. 15130, f. 85rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio igitur est regularis in compositione orationis dictionum coniunctio'' (Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;bKneep&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneepb|1990: 146]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGlos|'''f46 r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Betha&amp;quot;&amp;gt;[[#aBeth|'''Ib, 62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''“Schema dicitur ornatus uerborum”, et hoc dupliciter, ex parte iuncture dictionum et sic est schema lexeos, uel ex parte iuncture sententie et sic est schema dianoeas.'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito''', Quaestio &amp;lt;span id=&amp;quot;Rada&amp;quot;&amp;gt;[[#aRad|'''5.2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed constructio non est passio orationis, sed magis constructio est passio dictionum vel constructibilium, quia oratio non construitur sed magis constructibile'' (Enders e Pinborg &amp;lt;span id=&amp;quot;aEnd&amp;quot;&amp;gt;[[#Enda|1980: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a Biondi &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Alcuinus Eboracensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Guilelmus de Conchis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria: Radulphus Brito]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=606</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=606"/>
		<updated>2026-02-21T09:11:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Significati e usi di Constructio */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di ‘forma grammaticale’ o ‘valore delle parole’ ===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di ‘struttura dell’enunciato’===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Arcuti S.''' (ed.) (1993), ''Iohannis Bonandree,'' ''Brevis introductio ad dictamen''. Galatina, Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictandi'' (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat: “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]: ''Habet autem subdistinctio minus quam distinctio, quia distinctiosepe punctatur et pausationem in voce requirit, suppositum et appositum in se habens. At subdistinctio non punctatur, quia non est in ea perfecta constructio; pause tamen in voce postulat aliquantulum''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]: ''Coma est punctum cum virgula sursum ducta, quando nec sententia nec constructio est perfecta; et talis distinctio dicitur suspensiva. Colum est punctum sine ulla virgula, quando videlicet constructio est perfecta sed adhuc pendet intentio dictatoris; et talis distinctio vocatur media sive constans. Periodus est punctum cum virgula deorsum ducta, quando constructio nec sententia plus dependet; et talis distinctio dicitur finitiva''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]:&amp;lt;/span&amp;gt; ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=605</id>
		<title>Declinatio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Declinatio&amp;diff=605"/>
		<updated>2026-02-21T08:32:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* 1. Origini */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;== Origini ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Etimologia ===&lt;br /&gt;
Il termine deriva da ''declinare'', ‘piegare’, e indica la ‘flessione’ delle forme rispetto al ''nomen rectum''. Rosier (1983) osserva che questa metafora (‘inclinare la parola rispetto alla sua base’) diventa centrale per la tradizione scolastica.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica latina classica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Prisciano definisce la declinatio come variazione morfologica in ''Institutiones grammaticae'' II,14:&amp;lt;blockquote&amp;gt;«Declinatio est variatio nominis secundum genera, numeros et casus»&amp;lt;/blockquote&amp;gt;Secondo Bursill-Hall (1971: 18-26), questa formulazione diventa il fondamento di tutte le grammatiche medievali. Donato distingue ''declinatio naturalis'' da ''declinatio casuum'', distinzione che sarà decisiva per la prassi didattica altomedievale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== La ''declinatio'' nella tradizione altomedievale ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Declinatio recta'' e ''obliq''ua ===&lt;br /&gt;
La coppia ''casus rectus'' / ''casus obliqui'' viene stabilizzata nella scuola carolingia. Come nota Maron (1991, pp. 89–97), la distinzione non è puramente formale: introduce una gerarchia funzionale interna alla frase.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Declinatio'' e sintassi ===&lt;br /&gt;
Nella tradizione di Alcuino e Rabano Mauro, la declinazione è correlata alla funzione dei casi nel ''sermo''. Contreni (1995) mostra che i manuali carolingi interpretano la declinazione come riflesso morfologico dei ruoli sintattici, non come semplice elenco di forme.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Strutturazione priscianea ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Sistematizzazione scolastica ===&lt;br /&gt;
I commentatori medievali di Prisciano stabiliscono:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* cinque declinazioni nominali;&lt;br /&gt;
* distinzione tra forme regolari e anomale;&lt;br /&gt;
* analisi dei ''defectiva'' e delle variazioni flessionali.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa sistematizzazione, secondo Barney et al. (2006), diventa la piattaforma dell’insegnamento grammaticale per oltre sette secoli.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Intentiones'' ===&lt;br /&gt;
La distinzione tra ''primae intentiones'' (forme) e ''secundae intentiones'' (categorie grammaticali) viene associata alla declinazione dai logici pre-modisti. De Rijk (1962) ne ricostruisce l’uso nei commenti priscianei delle scuole parigine del XII secolo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== ''Declinatio'' nella grammatica speculativa ==&lt;br /&gt;
La grammatica speculativa (XIII–XIV sec.) rilegge la declinazione alla luce della teoria dei ''modi significandi''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Modisti e ''modi significandi'' ===&lt;br /&gt;
Secondo Pinborg (1972) e Rosier (1983), la declinazione diventa la manifestazione morfologica del modo in cui il nome partecipa alla costruzione del ''sermo''. Tommaso di Erfurt collega i ''modi essendi'' della res ai ''modi intelligendi'' e quindi ai ''modi significandi'', che determinano la forma declinata.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Caso e dipendenza sintattica ===&lt;br /&gt;
Kneepkens (1988) mostra che la declinatio è interpretata come lo strato formale che esprime le relazioni ''dependens – terminans''. La flessione nominale rappresenta la posizione sintattica dell’elemento nella gerarchia concettuale del ''sermo''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Universalità ===&lt;br /&gt;
Pinborg (1982) considera la declinazione, nel sistema modista, una prova della tesi che gli universali grammaticali derivino da principi ontologici: le lingue mutano nei “modi pronunciandi”, ma non nella struttura profonda della declinazione come modo di significare.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Tipologie medievali di ''declinatio'' ==&lt;br /&gt;
Le grammatiche scolastiche introducono categorie descrittive aggiuntive:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''declinatio regularis / irregularis'';&lt;br /&gt;
* ''plena / defectiva'';&lt;br /&gt;
* ''naturalis'' (genere/numero) ''vs''. ''casuum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Law (1997), ciò risponde alla necessità di classificare sistematicamente le irregolarità del latino tardo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== ''Declinatio'' nelle grammatiche umanistiche ==&lt;br /&gt;
Nel Quattrocento, Valla e Perotti mantengono la struttura delle cinque declinazioni, ma spostano l’accento dall’ontologia modista alla filologia del latino classico. Copeland (1991) nota che il termine ''declinatio'' rimane formale e descrittivo, perdendo progressivamente la profondità teorica acquisita tra XIII e XIV secolo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(Pagina in costruzione)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=604</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=604"/>
		<updated>2026-02-13T08:38:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Dona|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Guli61&amp;quot;&amp;gt;[[#61Guli|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mart87&amp;quot;&amp;gt;[[#87Mart|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr25&amp;quot;&amp;gt;[[#25Petr|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr42&amp;quot;&amp;gt;[[#42Petr|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Pris15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Pris|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;PrisI5&amp;quot;&amp;gt;[[#I5Pris|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Sedu|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Tommaso di Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Tomm04&amp;quot;&amp;gt;[[#04Tomm|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=603</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=603"/>
		<updated>2026-02-13T08:35:49Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Dona|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Guli61&amp;quot;&amp;gt;[[#61Guli|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Marti87&amp;quot;&amp;gt;[[#87Marti|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr25&amp;quot;&amp;gt;[[#25Petr|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr42&amp;quot;&amp;gt;[[#42Petr|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Pris15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Pris|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;PrisI5&amp;quot;&amp;gt;[[#I5Pris|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Sedu|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Tommaso di Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Tomm04&amp;quot;&amp;gt;[[#04Tomm|304]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=602</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=602"/>
		<updated>2026-02-13T08:25:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Dona|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Guli61&amp;quot;&amp;gt;[[#61Guli|1, 3, 61]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Marti87&amp;quot;&amp;gt;[[#87Marti|87]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr25&amp;quot;&amp;gt;[[#25Petr|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;833, 21-25:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;2, 42: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;II, 15: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;XVIII, 5: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;6, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;304: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=601</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=601"/>
		<updated>2026-02-13T08:20:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|858, 13]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|5, 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;23: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;1, 3, 61: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;87: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;833, 21-25:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;2, 42: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;II, 15: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;XVIII, 5: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;6, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|1, 401, 40]]&amp;lt;/span&amp;gt;304: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=600</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=600"/>
		<updated>2026-02-13T08:13:53Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', 1, 401, 40: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', 858, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', 1, 3, 61: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', 87: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', 833, 21-25:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', 2, 42: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', II, 15: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', XVIII, 5: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', 6, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', 304: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=599</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=599"/>
		<updated>2026-02-11T20:30:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Arcuti S.''' (ed.) (1993), ''Iohannis Bonandree,'' ''Brevis introductio ad dictamen''. Galatina, Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictandi'' (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat: “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]: ''Habet autem subdistinctio minus quam distinctio, quia distinctiosepe punctatur et pausationem in voce requirit, suppositum et appositum in se habens. At subdistinctio non punctatur, quia non est in ea perfecta constructio; pause tamen in voce postulat aliquantulum''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]: ''Coma est punctum cum virgula sursum ducta, quando nec sententia nec constructio est perfecta; et talis distinctio dicitur suspensiva. Colum est punctum sine ulla virgula, quando videlicet constructio est perfecta sed adhuc pendet intentio dictatoris; et talis distinctio vocatur media sive constans. Periodus est punctum cum virgula deorsum ducta, quando constructio nec sententia plus dependet; et talis distinctio dicitur finitiva''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]:&amp;lt;/span&amp;gt; ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=598</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=598"/>
		<updated>2026-02-11T20:29:35Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858.13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5, 54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', '''2.42'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''XVIII.5'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', '''833.21-25'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''304'''. &lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significand''i, '''87'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''1, 3, 1, 401, 1, 40'''.&lt;br /&gt;
* Guillelmus de Ockham, ''Summa logicae'' '''1, 3, 61'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', 1, 401, 40: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', 858, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', 1, 3, 61: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', 87: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', 833, 21-25:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', 2, 42: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', II, 15: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', XVIII, 5: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', 6, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', 304: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=597</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=597"/>
		<updated>2026-02-11T20:28:19Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica, retorica e musica in latino ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostrato da Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), la trattatistica musicale medievale mostra un legame molto forte con la grammatica, da cui trae buona parte del proprio metalinguaggio di base: tra i vari termini compare in alcuni trattati proprio ''circuitus'', che assume un significato analogo di sinonimo di ''periodus'' o ''ambitus'', andando ad indicare l'unità strutturale dotata di una certa unità armonica, e a sua volta scomponibile in ''membra''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Fornara (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForn&amp;quot;&amp;gt;[[#Forna|2013]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Righi (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRigh&amp;quot;&amp;gt;[[#Righa|2025]]&amp;lt;/span&amp;gt;), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPofi&amp;quot;&amp;gt;[[#Pofia|1539]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (&amp;lt;span id=&amp;quot;bForn&amp;quot;&amp;gt;[[#Fornb|2013: 163]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Righi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bRigh&amp;quot;&amp;gt;[[#Righb|2025]]&amp;lt;/span&amp;gt;) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCava&amp;quot;&amp;gt;[[#Cavaa|1559]]&amp;lt;/span&amp;gt;), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999]]&amp;lt;/span&amp;gt;), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti]&amp;lt;/span&amp;gt; (1503-1562)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Isidore_of_Seville|Isidorus Hispalensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (560-636)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hucbald|Hucbald]]&amp;lt;/span&amp;gt; (840 ca.-930)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/muiredach-fl-830-840-author/19961 Murethach]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:John_of_Salisbury|Iohannes Saresberiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-tizzone_(Dizionario-Biografico)/ Gaetano Tizzone da Pofi]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis'', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;38Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl38|'''1, 185, 38''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;65Vinc&amp;quot;&amp;gt;[[#Vinc65|'''1, 60, 65''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;24Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom24|'''2, 465, 24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;81Isid&amp;quot;&amp;gt;[[#Isid81|'''2, 18, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;43Mure&amp;quot;&amp;gt;[[#Mure43|'''1, 45, 43''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;09Ioha&amp;quot;&amp;gt;[[#Ioha09|'''1, 20, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;20Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu20|'''1, 51, 20''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come “unità musicale dotata di significato&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), &amp;lt;span id=&amp;quot;79Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha79|'''79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006), &amp;lt;span id=&amp;quot;91Hucb&amp;quot;&amp;gt;[[#Hucb91|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, &amp;lt;span id=&amp;quot;Cavaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCava|^''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'']]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;68Bart&amp;quot;&amp;gt;[[#Bart68|'''268''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pofia&amp;quot;&amp;gt;[[#aPofi|^''Grammatica volgare'']]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;2rGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet2r|'''2r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6vGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet6v|'''6r-6v''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8rGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet8r|'''48r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Righa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRigh|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Righb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRigh|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Casca&amp;quot;&amp;gt;[[#aCasc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli Iafelice''' (2019), &amp;quot;Cadence as a 'Metaphor of Instability' and 'Conclusive Unity': A Brief Excursus Between Grammar and Music&amp;quot;, ''OPUS'' 25.3: 30-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Forna&amp;quot;&amp;gt;[[#aForn|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Fornb&amp;quot;&amp;gt;[[#bForn|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grota&amp;quot;&amp;gt;[[#aGrot|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grotb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGrot|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gall,'' New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pogga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPogg|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[distinctio|Distinctio]], [[membrum|Membrum]], [[oratio|Oratio]], [[parlamento|Parlamento]], [[sententia|Sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl38&amp;quot;&amp;gt;[[#38Arsl|'''1, 185, 38''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMMATA. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem'' cisio'', unde et coma equorum dicitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti''', ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Bart68&amp;quot;&amp;gt;[[#68Bart|'''268''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco'' Periodo'', et col nome Latino'' '''Circuito'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom24&amp;quot;&amp;gt;[[#24Diom|'''2, 465, 24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''comma'' incisum, colon membrum ''nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero,'' ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet2r&amp;quot;&amp;gt;[[#2rGaet|'''2r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet6v&amp;quot;&amp;gt;[[#6vGaet|'''6r-6v''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet8r&amp;quot;&amp;gt;[[#8rGaet|'''48r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto . dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald''', ''De musica'', in Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grotb|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), &amp;lt;span id=&amp;quot;Hucb91&amp;quot;&amp;gt;[[#91Hucb|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Verum cantilenae corpus 'arsi' et 'thesi', id est 'elavatione' tonorum et 'positione' completur, donec 'periodo', id est 'clausula' sive 'circuitu' suis membris distincta terminetur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis''', ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ioha09&amp;quot;&amp;gt;[[#09Ioha|'''1,20, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Isid81&amp;quot;&amp;gt;[[#81Isid|'''2, 18, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos'' ambitus ''uel'' '''circuitus'''''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis''', ''De musica cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha79&amp;quot;&amp;gt;[[#79Joha|'''79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive '''circuitus''', ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est. Verbi gratia:'' Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris'', hic in omnibus punctis, colon est; deinde ubi subditur:'' Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha'', comma est; in fine autem versus'' ubi est Zachariae filium in deserto ''periodus est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mure43&amp;quot;&amp;gt;[[#43Mure|'''1, 45, 43''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu20&amp;quot;&amp;gt;[[#20Sedu|'''1, 51, 20''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et periodus id est ambitus uel '''circuitus''' hoc est totius sententiae contextus uocitatur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis''', ''Speculum maius: speculum doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Vinc65&amp;quot;&amp;gt;[[#65Vinc|'''1, 60, 65''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=596</id>
		<title>Ambitus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=596"/>
		<updated>2026-02-11T20:27:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di ambitus */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''ambitus'' si identifica intuitivamente, in contesto grammaticale, retorico o anche musicale, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Esso rappresenta uno dei calchi di ''περίοδος,'' così come ''circuitus'' o ''continuatio,'' utilizzato sia in età tardo latina che medievale soprattutto nella definizione del concetto di frase, o in relazione alla descrizione dei simboli di punteggiatura. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per approfondimenti, si rimanda alle &amp;lt;span id=&amp;quot;corre&amp;quot;&amp;gt;[[#erroc|voci correlate]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ambitus'' ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185,38: ''IN LECTIONE TOTA SENTENTIA PERIODOS DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. Periodos Grece, Latine dicitur circuitus uel '''ambitus''', eo quod circueat clausulas sententiae''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Augustinus Hipponensis''', ''De musica'', 5, 13, 28: ''Iam uero non solum talia poemata uersibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia epicorum poetarum sunt uel etiam comicorum, sed illos quoque '''ambitus''', quos periodos Graeci uocant, non tantum illis metris, quae lege uersuum non tenentur, lyrici poetae faciunt, sed etiam uersibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', 2, 465: ''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, '''ambitum''' circuitum conprehensionem continuationem circumscriptionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''''', Intellectus in Donati Arte maiore'', 45: '&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''In lectione tota sententia periodos dicitur, cuius partes sunt cola et comata'.'' Periodos ''grece, latine dicitur'' circuitus ''uel'' '''ambitus''''', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola'' membrum ''dicitur; coma autem'' incisio'', unde et coma equorum appellatur. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;erroc&amp;quot;&amp;gt;[[#corre|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;[[circuito]], [[periodus]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[membrum]], [[sententia]].&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Clausula&amp;diff=595</id>
		<title>Clausula</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Clausula&amp;diff=595"/>
		<updated>2026-02-11T20:26:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''clausula'' è attestato in ambito retorico, giuridico e grammaticale. Genericamente indica la parte finale di una frase, ma in senso tecnico è passato ad indicare un componente del periodo e poi la frase subordinata.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il concetto moderno di ing. ''clause'' non ha un corrispettivo nella grammatica greca antica (Allan &amp;lt;span id=&amp;quot;06All&amp;quot;&amp;gt;[[#All06|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;; Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;22Cott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cott22|2022: 351]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Clausula'' ==&lt;br /&gt;
Alcuni autori in cui ''clausula'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Isidore_of_Seville|Isidorus Hispalensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (560-636) &lt;br /&gt;
* ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-ambrosiana-title/172604 Ars ambrosiana]&amp;lt;/span&amp;gt;'' (VII-VIII secolo)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/muiredach-fl-830-840-author/19961 Murethach]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX secolo) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Boncompagno_da_Signa|Boncompagnus de Signa]]&amp;lt;/span&amp;gt; (c. 1170 –1250)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alexander_of_Villedieu|Alexander de Villa Dei]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1175-1240)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/gaufridus-magister-fl-1188-1190-author/21801 Magister Guafridus]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1188/1190)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alexander_of_Hales|Alexander Halensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1185-1245)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/calma/bene-florentinus-n-saec-xii-post-med-m-3-6-1238-1242/238 Bene Florentinus]&amp;lt;/span&amp;gt; (?-1238/1242)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Guido_Faba|Guido Faba]]&amp;lt;/span&amp;gt; (c. 1190-1244)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Roger_Bacon|Rogerus Bacon]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1220-1292)&lt;br /&gt;
* ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/mel/glosa-super-graecismum-eberhardi-bethunensis-capit/752328 Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis]&amp;lt;/span&amp;gt;'' (XV secolo)&lt;br /&gt;
Per altri autori, si veda la sezione ''Testi''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Clausula'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come parte finale della frase ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom6|'''II, 465, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', L&amp;amp;S C670, &amp;lt;span id=&amp;quot;19Mure&amp;quot;&amp;gt;[[#Mure19|'''137, 19''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa Dei, ''Doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;150Vill&amp;quot;&amp;gt;[[#Vill150|'''2, 9, 96, 150''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa Dei, ''Doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;86Vill&amp;quot;&amp;gt;[[#Vill86|'''4, 12, 165, 2481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Glossa in quattuor libros Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;24Hale&amp;quot;&amp;gt;[[#Hale24|'''20-24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come parte finale della parola (morfologia) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Ambrosiana, ''Commentum anonymum in Donati partes maiores (CPL 1561 d) de nomine'', &amp;lt;span id=&amp;quot;70Ambro&amp;quot;&amp;gt;[[#Ambro70|'''de conparatione, 70''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Scot&amp;quot;&amp;gt;[[#Scot9|'''2, 118, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' componente della frase ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;18Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom18|'''II, 466, 18''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Isid&amp;quot;&amp;gt;[[#Isid2|'''II, 18, 1-2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Rogerus Bacon, ''Opus tertium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;19Roge&amp;quot;&amp;gt;[[#Roge19|'''62, 250, 19''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come sintagma ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Commentarius in Micrologum Guidonis Arentini'', &amp;lt;span id=&amp;quot;107Anon&amp;quot;&amp;gt;[[#Anon107|'''107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come struttura frastica delimitata contenente almeno due proposizioni ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Guido Faba, ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;347Fab&amp;quot;&amp;gt;[[#Fab347|'''347''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Boncompagnus de Signa, ''Palma,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;120Bon&amp;quot;&amp;gt;[[#Bon120|'''120''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' sovrapponibile alla frase in quanto periodo monoproposizionale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;33Flo&amp;quot;&amp;gt;[[#Flo33|'''33''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come unità macrosintattica, in riferimento al raccordo tra le ''clausulae'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Magister Gaufridus, ''Summa de arte dictandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;908Gau&amp;quot;&amp;gt;[[#Gau908|'''908''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' come unità macrosintattica imperniata sul verbo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Guido Faba, ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;350Fab&amp;quot;&amp;gt;[[#Fab350|'''350''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento alle caratteristiche ritmico-prosodiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom23|'''I, 300, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom9|'''II, 467, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;29Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom29|'''II, 470, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Virgilius Maro grammaticus, ''Epitomae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Virg&amp;quot;&amp;gt;[[#Virg1|'''12, 76, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Magister Gaufridus, ''Summa de arte dictandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;911Gau&amp;quot;&amp;gt;[[#Gau911|'''911''']]&amp;lt;/span&amp;gt; &lt;br /&gt;
* Eberhardus Bethuniensis (et alii), ''Graecismus, 3, De coloribus rhetoricis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;68Eber&amp;quot;&amp;gt;[[#Eber68|'''14, 68''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* ''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1770Glos&amp;quot;&amp;gt;[[#Glos1770|'''83, 1770''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Bernardinus Senensis, ''Quadragesimale de christiana religione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;16Bern&amp;quot;&amp;gt;[[#Bern16|'''1, 40, 16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Clausula'' in musica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;191Hucb&amp;quot;&amp;gt;[[#Hucb191|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cotticelli-Kurras P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition?.'' In P. Cotticelli-Kurras (ed.), ''Word, phrase and sentence in Relation. Ancient Grammars and Contexts'' (Trends in Classics, Supplementary Volumes 99). Berlin, De Gruyter Mouton, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cott22&amp;quot;&amp;gt;[[#22Cott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2022), ''From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala,  C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 307-327.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cotticelli-Kurras P.''' (2023), ''The metalanguage of clause structures in medieval grammars: what is about dependent clauses?.'' In P. Cotticelli-Kurras (ed.), ''Metalanguage, glossing, and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Münster, Nodus Publikationen, 35-65.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Cotticelli-Kurras P.''' (2024), ''Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio''. In A. Bianchi (ed.), ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio. Atti del Convegno, Macerata, 16-17 dicembre 2022''. Roma, Il Calamo, 167-194. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Ale33&amp;quot;&amp;gt;[[#33Ale|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Alessio G.C.''' (ed.) (1983), ''Bene Florentinus, Candelabrum''. Padova, Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;All06&amp;quot;&amp;gt;[[#06All|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Allan K.''' (2006), ''Interpreting Apollonius Dyscolus on mood and psuchichē diathesis''. In A. Keith (ed.), ''Selected Papers from the 2005 Conference of the Australian Linguistic Society'', &amp;lt;nowiki&amp;gt;http://www.als.asn.au&amp;lt;/nowiki&amp;gt;, 1-16. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Conduché C.''' (2019), ''Clausula, un terme technique de la métrique à la morphologie''. In N. Holmes, M. Ottink, J. Schrickx, M. Selig (eds.), ''Lemmata linguistica latina. Words and Sounds'', I. Berlin-Boston, De Gruyter, 351-367.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Gaud347&amp;quot;&amp;gt;[[#347Gaud|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Gaud350&amp;quot;&amp;gt;[[#350Gaud|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Gaudenzi A.''' (ed.) (1890), ''Guido Faba, Summa dictaminis''. In ''Il Propugnatore'' 3/1, 287-338; 3/2, 345-393.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grotans A.A.''' (2006), ''Readings in Medieval St. Gall''. Cambridge, CUP.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iafelice, Cascarelli C.''' (2019), Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”. A Brief Excursus Between Grammar and Music. In Opus 25/3, 30-49, &amp;lt;nowiki&amp;gt;http://dx.doi.org/10.20504/&amp;lt;/nowiki&amp;gt; opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Lic908&amp;quot;&amp;gt;[[#908Lic|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Lic911&amp;quot;&amp;gt;[[#911Lic|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Licitra V.''' (ed.) (1966), ''La Summa de arte dictandi di Maestro Goffredo'' (Studi medievali 3, 7, 2), 865-913.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sut120&amp;quot;&amp;gt;[[#120Sut|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Sutter C.''' (ed.) (1984), ''Aus Leben und Schriften des Magisters Boncompagno''. Freiburg i. B.-Leipzig, Akademische Verlagsbuchhandlung von J. C. B. Mohr - Paul Siebek.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Viti C.''' (2014), ''Clause''. In G. Giannakis et al. (eds.), Encyclopedia of Ancient Greek Language and Linguistics, vol I. Leiden: Brill, 393-396.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vivell P.C.''' (ed.) (1917), Anonymous. Commentarius in Micrologum Guidonis Arentini. Akademie der Wissenschaften in Wien, philosophisch-historische Klasse, Sitzungsberichte 1917. Vienna, Hölder, 5-92.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Articulus]], Colon, Comma, [[Coniunctio]], [[Distinctio]], Incisio, [[Periodus]], [[Sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''[https://clt.brepolis.net/llta LLT]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa Dei''', ''Doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Vill150&amp;quot;&amp;gt;[[#150Vill|'''2, 9, 96, 150''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fiet asymbasma sine recto clausula plena: ‘me taedet vitii; placet illi iura tueri’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa Dei''', ''Doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Vill86&amp;quot;&amp;gt;[[#86Vill|'''4, 12, 165, 2481-86''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Clausula totalis tibi format ‘homop toton’ uno casu contenta: ‘flentes tristes lacrimantes’ […]. Per varios casus distincta ‘polyptoton’ implet clausula: ‘litoribus contraria litora, fluctus fluctibus esse precor, populos populis inimicos’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis''', ''Glossa in quattuor libros Sententiarum'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hale24&amp;quot;&amp;gt;[[#24Hale|'''20-24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Et sensus dictae auctoritatis talis est, ut haec clausula ‘frustra essent’ etc. determinet hoc quod dico: ‘si periret homo’ etc.'' (Glossa in librum tertium sec. codicem L, distinctio: 20. De necessitate passionis et de tanto eius pretio; item de traditione Christi a Deo, Iuda et Iudaeis, 25, 242, 24)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Commentarius in Micrologum Guidonis Arentini'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Anon107&amp;quot;&amp;gt;[[#107Anon|'''107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Clausulas vocat consonantias, quia continente et claudunt hanc vocem harmoniam, id est modulationem'' (Vivell 1917: 107)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Ambrosiana''''', ''Commentum anonymum in Donati partes maiores'' (CPL 1561 d) ''de nomine'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ambro70&amp;quot;&amp;gt;[[#70Ambro|'''de conparatione, 70''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''FORTISSIMUS superlatiuus fit saepe in nominibus tertiae declinationis simus genitiuo clausula addita, in secundae uero nominibus s additur et simus genitiuo, ut iusti iustissimus’'&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus,''' ''Candelabrum,'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Flo33&amp;quot;&amp;gt;[[#33Flo|'''33''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Abusive tamen, sicut una vocalis est sillaba, sic est quandoque clausula uni membris, que grece monocolon vocatur, ut si dicam: “Fides est virtutum omnium fundamentum”'' (Alessio &amp;lt;span id=&amp;quot;33Ale&amp;quot;&amp;gt;[[#Ale33|1983: 33]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bernardinus Senensis''', ''Quadragesimale de christiana religione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Bern16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Bern|'''1, 40, 16''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Et sic patet quod praedicta notificatio nihil continet superfluum nec diminutum, nec est in ea clausula nec dictio, immo etiam nec syllaba otiosa'' (4. Feria tertia post dominicam in quinquagesima, 1,1)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Boncompagnus de Signa''', ''Palma'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Bon120&amp;quot;&amp;gt;[[#120Bon|'''120''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item nota quod post punctum suspensivum nunquam potest esse clausule inceptio. Unde illi, qui scribunt salutem vel aliquid positum loco salutationis per litteram grossam, ambulant tamquam ceci, qui viam, per quam gradiuntur, penitus ignorant'' (Sutter &amp;lt;span id=&amp;quot;120Sut&amp;quot;&amp;gt;[[#Sut120|1984: 120]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Diom|'''II, 466, 18''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Deinde sic ex plurimis incisis membris que fit periodos in extrema illa clausula, ‘veterem iudiciorum morem requirunt’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Diom|'''I, 300, 23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Clausula est conpositio verborum plausibilis structurae exitu terminata''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom29&amp;quot;&amp;gt;[[#29Diom|'''II, 470, 29''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ille quoque pes quem antispastum vocant ex brevi et longis duabus et brevi bene in clausula ponitur, ut ‘vir optimus videretur’ et ‘sua manu sororem interfectam esse fateretur’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Diom|'''II, 465, 6''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Alterum ad officium artis grammaticae refertur, hoc est ad pedes, si quidem adsumpta pedum imagine omnis orationis clausula struitur; quod genus [hoc] possis grammaticum, illud rhetoricum magis dicere''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Diom|'''II, 467, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Clausula quoque e longis firmissima est; sed venit et in breves, quamvis habeatur indifferens ultima''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Eberhardus Bethuniensis''' (et alii), ''Graecismus'', ''3, De coloribus rhetoricis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Eber68&amp;quot;&amp;gt;[[#68Eber|'''14, 68''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''‘Disiunctum’ est, si quaeque suum fert clausula uerbum: ‘Romanus populus Gallos sub Caesare uicit,’ ‘Sub duce Pompeio Mithridatica regna subegit’, ‘Hannibalis uires Scipionis nomine fregit’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Glos1770&amp;quot;&amp;gt;[[#1770Glos|'''83, 1770''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ecce qualiter dictiones ibi posite in prima clausula respondent dictionibus positis in secunda (''I-III et prologi 1b. de figuris schema tis, 1b. 14. Antitheta; 1b. 15. Syndiasmos, modus'')''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars Dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Fab347&amp;quot;&amp;gt;[[#347Fab|'''347''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item est alia pulcritudo laudabilis, ut sine coniunctionis suffragio duo verba personalia clausulam debeant terminare. Exemplum: “Celestis pietas, dum peccatores corrigit, consolatur, et eorum qui ceciderunt miseretur”'' (Gaudenzi &amp;lt;span id=&amp;quot;347Gaud&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaud347|1890: 347]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars Dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Fab350&amp;quot;&amp;gt;[[#350Fab|'''350''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item nota quod participium semper debet poni in eadem clausula cum suo verbo a quo regitur. Item nota quod inter participium et verbum a quo regitur, coniunctio vim copulandi habens vel vocem aut etiam intellectum, cadere nunquam potest, cum participium in se copulam habeat interclusam'' (Gaudenzi &amp;lt;span id=&amp;quot;350Gaud&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaud350|1890: 350]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald''', ''De musica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Hucb191&amp;quot;&amp;gt;[[#191Hucb|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Verum cantilenae corpus “arsi” et “thesi,” id est / “elauatione” tonorum et “positione” com pletur, / donec “periodo,” id est “clausula” siue “circuitu” / suis membris distincta terminetur'' (Grotans 2006: 191)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Isid2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Isid|'''II, 18, 1-2''']]&amp;lt;/span&amp;gt; ''De colo, commate, et periodis'' (CPL 1186): ''Componitur autem instruiturque omnis oratio verbis, commate et colo et periodo. Comma particula est sententiae. Colon membrum. Periodos ambitus vel circuitus. Fit autem ex coniunctione verborum comma, ex commate colon, ex colo periodos. Comma est iuncturae finitio, utputa: “Etsi vereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud comma: “ne turpe sit pro fortissimo viro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sicque deinde ex pluribus membris fit periodos, id est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt” . Periodos autem longior esse non debet quam ut uno spiritu proferatur'' (Iafelice 2019: 32)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce''', ''Libro terzo delle Osservationi nella volgar lingua'', 170-184: ''Gli antichi [...] nell’ordinare i lor punti consideravano [...] se il sentimento del periodo era perfetto - periodo, voce greca che poi più communemente si disse clausula, è tutto quel giro e comprendimento di parole [...] che abbraccia e contiene alcun de’ pensieri che spiegare intendiamo pienamente - et allhora segnavano un punto nel fine al sommo della lettera'' (pagg. 170, 171-174, 179, 180, 182-184)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Magister Gaufridus''', ''Summa de arte dictandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gau908&amp;quot;&amp;gt;[[#908Gau|'''908''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Debent enim coniungi clausule ad invicem competenter, quia, sicut lapides in muro a se discrepant et recedunt nisi reconcilietur eorum societas interventu cementi, ita narrationis clausule secum dissidunt et controuersantur, nisi earum renovetur amicicia adverbiorum et coniunctionum ligaminibus interiectis'' (Licitra &amp;lt;span id=&amp;quot;908Lic&amp;quot;&amp;gt;[[#Lic908|1966: 908]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Magister Gaufridus''', ''Summa de arte dictandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gau911&amp;quot;&amp;gt;[[#911Gau|'''911''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item viciosum est illum colorem qui dicitur 'similiter desinens' amplius quam semel in eadem clausula collocari, quia gerit rithmi vultum: et non solum a rithmo, sed etiam a specie rithmi abstinendum est'' (Licitra &amp;lt;span id=&amp;quot;911Lic&amp;quot;&amp;gt;[[#Lic911|1966: 911]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''In Donati artem maiorem'', L&amp;amp;S C670, &amp;lt;span id=&amp;quot;Mure19&amp;quot;&amp;gt;[[#19Mure|'''137, 19''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Mutatur enim clausula primae personae in clausulam secundae, et secundae in tertiam, et ita per ordinem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rogerus Bacon''', ''Opus tertium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Roge19&amp;quot;&amp;gt;[[#19Roge|'''62, 250, 19''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam potest esse multiplex clausula absoluta; sed illa quae non statim perficitur, facit comma; et secunda, quae immediate perficit, facit colon; ut in primis exemplis est expositum'' (capitula LXXV a J.S. Brewster anno 1859 divulgata)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Scot9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Scot|'''2, 118, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Et haec quidem sono feminina sunt quia in a desinunt quae clausula apud latinos maxime feminini est generis sed sensu masculina sunt et cum dico Fenestella intelligo proprium nomen scriptoris et cum dico Aquila proprium nomen oratoris''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Virgilius Maro grammaticus''', ''Epitomae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Virg1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Virg|'''12, 76, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: Interiectionum significatio et quia trita est et quia pene supervacua atque incondita a nostris iudicata est, hoc tantum dico, quia uae et eugae cum significant adversa, diptongon in clausula sui habebunt, cum autem ue tantum distinguit et euge laetitiam ostendit, diptongon habere non est necessarium (CPL 1559 b (M), LLA [vol. 8])&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=594</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=594"/>
		<updated>2026-02-11T20:06:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858.13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5, 54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', '''2.42'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''XVIII.5'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', '''833.21-25'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''304'''. &lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significand''i, '''87'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''1, 3, 1, 401, 1, 40'''.&lt;br /&gt;
* Guillelmus de Ockham, ''Summa logicae'' '''1, 3, 61'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', 1, 401, 40: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', 858, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', 1, 3, 61: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', 87: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo'' &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', 833, 21-25:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', 2, 42: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', II, 15: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', XVIII, 5: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', 6, 13: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', 304: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=593</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=593"/>
		<updated>2026-02-11T20:02:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica, retorica e musica in latino ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aScha&amp;quot;&amp;gt;[[#Schaa|2007]]&amp;lt;/span&amp;gt;) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostrato da Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;aGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grota|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Cascarelli Iafelice (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCasc&amp;quot;&amp;gt;[[#Casca|2019]]&amp;lt;/span&amp;gt;), la trattatistica musicale medievale mostra un legame molto forte con la grammatica, da cui trae buona parte del proprio metalinguaggio di base: tra i vari termini compare in alcuni trattati proprio ''circuitus'', che assume un significato analogo di sinonimo di ''periodus'' o ''ambitus'', andando ad indicare l'unità strutturale dotata di una certa unità armonica, e a sua volta scomponibile in ''membra''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2025a]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2025b]]&amp;lt;/span&amp;gt;), Fornara (&amp;lt;span id=&amp;quot;aForn&amp;quot;&amp;gt;[[#Forna|2013]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Righi (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRigh&amp;quot;&amp;gt;[[#Righa|2025]]&amp;lt;/span&amp;gt;), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPofi&amp;quot;&amp;gt;[[#Pofia|1539]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (&amp;lt;span id=&amp;quot;bForn&amp;quot;&amp;gt;[[#Fornb|2013: 163]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e Righi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bRigh&amp;quot;&amp;gt;[[#Righb|2025]]&amp;lt;/span&amp;gt;) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCava&amp;quot;&amp;gt;[[#Cavaa|1559]]&amp;lt;/span&amp;gt;), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPogg&amp;quot;&amp;gt;[[#Pogga|1999]]&amp;lt;/span&amp;gt;), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti]&amp;lt;/span&amp;gt; (1503-1562)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Isidore_of_Seville|Isidorus Hispalensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (560-636)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hucbald|Hucbald]]&amp;lt;/span&amp;gt; (840 ca.-930)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/author/muiredach-fl-830-840-author/19961 Murethach]&amp;lt;/span&amp;gt; (IX sec.)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:John_of_Salisbury|Iohannes Saresberiensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.treccani.it/enciclopedia/gaetano-tizzone_(Dizionario-Biografico)/ Gaetano Tizzone da Pofi]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis'', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;38Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl38|'''1, 185, 38''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;65Vinc&amp;quot;&amp;gt;[[#Vinc65|'''1, 60, 65''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;24Diom&amp;quot;&amp;gt;[[#Diom24|'''2, 465, 24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;81Isid&amp;quot;&amp;gt;[[#Isid81|'''2, 18, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;43Mure&amp;quot;&amp;gt;[[#Mure43|'''1, 45, 43''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;09Ioha&amp;quot;&amp;gt;[[#Ioha09|'''1, 20, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;20Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu20|'''1, 51, 20''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come “unità musicale dotata di significato&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), &amp;lt;span id=&amp;quot;79Joha&amp;quot;&amp;gt;[[#Joha79|'''79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006), &amp;lt;span id=&amp;quot;91Hucb&amp;quot;&amp;gt;[[#Hucb91|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, &amp;lt;span id=&amp;quot;Cavaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCava|^''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'']]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;68Bart&amp;quot;&amp;gt;[[#Bart68|'''268''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, &amp;lt;span id=&amp;quot;Pofia&amp;quot;&amp;gt;[[#aPofi|^''Grammatica volgare'']]&amp;lt;/span&amp;gt;, &amp;lt;span id=&amp;quot;2rGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet2r|'''2r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6vGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet6v|'''6r-6v''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8rGaet&amp;quot;&amp;gt;[[#Gaet8r|'''48r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Righa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRigh|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Righb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRigh|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Casca&amp;quot;&amp;gt;[[#aCasc|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cascarelli Iafelice''' (2019), &amp;quot;Cadence as a 'Metaphor of Instability' and 'Conclusive Unity': A Brief Excursus Between Grammar and Music&amp;quot;, ''OPUS'' 25.3: 30-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Forna&amp;quot;&amp;gt;[[#aForn|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Fornb&amp;quot;&amp;gt;[[#bForn|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grota&amp;quot;&amp;gt;[[#aGrot|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grotb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGrot|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gall,'' New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pogga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPogg|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[distinctio|Distinctio]], [[membrum|Membrum]], [[oratio|Oratio]], [[parlamento|Parlamento]], [[sententia|Sententia]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl38&amp;quot;&amp;gt;[[#38Arsl|'''1, 185, 38''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMMATA. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem'' cisio'', unde et coma equorum dicitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti''', ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Bart68&amp;quot;&amp;gt;[[#68Bart|'''268''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco'' Periodo'', et col nome Latino'' '''Circuito'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Diom24&amp;quot;&amp;gt;[[#24Diom|'''2, 465, 24''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''comma'' incisum, colon membrum ''nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero,'' ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet2r&amp;quot;&amp;gt;[[#2rGaet|'''2r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet6v&amp;quot;&amp;gt;[[#6vGaet|'''6r-6v''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi''', ''Grammatica volgare'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Gaet8r&amp;quot;&amp;gt;[[#8rGaet|'''48r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto . dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald''', ''De musica'', in Grotans (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGrot&amp;quot;&amp;gt;[[#Grotb|2006]]&amp;lt;/span&amp;gt;), &amp;lt;span id=&amp;quot;Hucb91&amp;quot;&amp;gt;[[#91Hucb|'''191''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Verum cantilenae corpus 'arsi' et 'thesi', id est 'elavatione' tonorum et 'positione' completur, donec 'periodo', id est 'clausula' sive 'circuitu' suis membris distincta terminetur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis''', ''Metalogicon'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ioha09&amp;quot;&amp;gt;[[#09Ioha|'''1,20, 9''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis''', ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Isid81&amp;quot;&amp;gt;[[#81Isid|'''2, 18, 1''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos'' ambitus ''uel'' '''circuitus'''''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis''', ''De musica cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), &amp;lt;span id=&amp;quot;Joha79&amp;quot;&amp;gt;[[#79Joha|'''79''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive '''circuitus''', ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est. Verbi gratia:'' Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris'', hic in omnibus punctis, colon est; deinde ubi subditur:'' Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha'', comma est; in fine autem versus'' ubi est Zachariae filium in deserto ''periodus est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mure43&amp;quot;&amp;gt;[[#43Mure|'''1, 45, 43''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu20&amp;quot;&amp;gt;[[#20Sedu|'''1, 51, 20''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et periodus id est ambitus uel '''circuitus''' hoc est totius sententiae contextus uocitatur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis''', ''Speculum maius: speculum doctrinale'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Vinc65&amp;quot;&amp;gt;[[#65Vinc|'''1, 60, 65''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=592</id>
		<title>Ambitus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=592"/>
		<updated>2026-02-11T20:01:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Attestazioni di ambitus */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''ambitus'' si identifica intuitivamente, in contesto grammaticale, retorico o anche musicale, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Esso rappresenta uno dei calchi di ''περίοδος,'' così come ''circuitus'' o ''continuatio,'' utilizzato sia in età tardo latina che medievale soprattutto nella definizione del concetto di frase, o in relazione alla descrizione dei simboli di punteggiatura. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per approfondimenti, si rimanda alle &amp;lt;span id=&amp;quot;corre&amp;quot;&amp;gt;[[#erroc|voci correlate]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ambitus'' ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis''', Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185,38: ''IN LECTIONE TOTA SENTENTIA PERIODOS DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. Periodos Grece, Latine dicitur circuitus uel '''ambitus''', eo quod circueat clausulas sententiae''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Augustinus Hipponensis''', ''De musica'', 5, 13, 28: ''Iam uero non solum talia poemata uersibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia epicorum poetarum sunt uel etiam comicorum, sed illos quoque '''ambitus''', quos periodos Graeci uocant, non tantum illis metris, quae lege uersuum non tenentur, lyrici poetae faciunt, sed etiam uersibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes''', ''Ars grammatica'', 2, 465: ''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, '''ambitum''' circuitum conprehensionem continuationem circumscriptionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''''', Intellectus in Donati Arte maiore'', 45: '&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''In lectione tota sententia periodos dicitur, cuius partes sunt cola et comata'.'' Periodos ''grece, latine dicitur'' circuitus ''uel'' '''ambitus''''', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola'' membrum ''dicitur; coma autem'' incisio'', unde et coma equorum appellatur. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;erroc&amp;quot;&amp;gt;[[#corre|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;[[circuito]], [[periodus]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[membrum]], [[sententia]].&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=591</id>
		<title>Constructio (grammatica)</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Constructio_(grammatica)&amp;diff=591"/>
		<updated>2026-02-11T20:00:20Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Dentella: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' ha il significato generico di «sintassi, costruzione sintattica» in Prisciano (Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;), ma può indicare la relazione che esiste tra due costituenti (nella grammatica speculativa), o i costituenti stessi (nella grammatica nominalista, cfr. Kneepkens &amp;lt;span id=&amp;quot;aKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneea|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Storia degli studi==&lt;br /&gt;
Il concetto di ''constructio'' è stato oggetto di diversi studi. Charpin (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCharp&amp;quot;&amp;gt;[[#Charpa|1977: 178-181]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha fatto un’analisi distribuzionale delle occorrenze in Prisciano (elencate in Schad &amp;lt;span id=&amp;quot;bSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schadb|2007: 92]]&amp;lt;/span&amp;gt;) e ha osservato che il termine compare raramente negli stessi contesti sintattici di ''ordinatio'' (anche se talvolta questo accade, cfr. Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2021: 106]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Analogamente, Luhtala (&amp;lt;span id=&amp;quot;aLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhta|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;) ha sottolineato che ''constructio'' è un termine meno generico di ''ordinatio'', e che le differenze tra i due termini sono trattate da Sedulio Scoto e da una glossa al &amp;lt;span id=&amp;quot;aMslat&amp;quot;&amp;gt;[[#Mslata|MS lat. 7501, f. 140r]]&amp;lt;/span&amp;gt;. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Quanto all’elaborazione di ''constructio'' presso i Modisti, Pinborg (&amp;lt;span id=&amp;quot;aPing&amp;quot;&amp;gt;[[#Pinga|1982: 260]]&amp;lt;/span&amp;gt;) l’ha definita «the first systematic syntax developed in Western linguistics» (ma cfr. Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;aGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafa|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Colombat e Lahaussois (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCol&amp;quot;&amp;gt;[[#Cola|2019: 20]]&amp;lt;/span&amp;gt;) illustrano il concetto modista di ‘parola’ come ''constructibile'', le cui proprietà semantiche sono rilevanti per la sua costruzione con un altro elemento; il ''constructibile'' è un «complete linguistic item» prodotto dalla ‘seconda articolazione’, cioè dall’associazione di una ''dictio'' con le ''rationes consignificandi'' (Rosier-Catach &amp;lt;span id=&amp;quot;aRos&amp;quot;&amp;gt;[[#Rosa|2010: 207]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kneepkens (&amp;lt;span id=&amp;quot;bKnee&amp;quot;&amp;gt;[[#Kneeb|1990]]&amp;lt;/span&amp;gt;) fornisce una panoramica diacronica dei diversi usi del termine ''constructio'' da Prisciano ad Alessandro di Villadieu. In Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;bGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafb|2012]]&amp;lt;/span&amp;gt;) si trova un riassunto delle tappe che hanno portato alla distinzione in quattro tipi di ''constructio''. Questi ultimi sono esemplificati da Tommaso di Erfurt come nello schema seguente (adattato da Graffi &amp;lt;span id=&amp;quot;cGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafc|2012: 288]]&amp;lt;/span&amp;gt;; cfr. Bursill-Hall &amp;lt;span id=&amp;quot;7Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs7|1972: 286]]&amp;lt;/span&amp;gt;): &lt;br /&gt;
{| class=&amp;quot;wikitable&amp;quot;&lt;br /&gt;
!''constructio''&lt;br /&gt;
!''actuum''&lt;br /&gt;
!''personarum''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|intransitiva&lt;br /&gt;
|''Socrates currit''&lt;br /&gt;
|''Socrates albus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
''currit bene''&lt;br /&gt;
|-&lt;br /&gt;
|transitiva&lt;br /&gt;
|''lego librum''&lt;br /&gt;
|''filius Socratis''&lt;br /&gt;
|}&lt;br /&gt;
Secondo questo schema, l'espressione ''Socrates currit'' è un esempio di ''constructio intransitiva actuum''. ''Socrates albus'' è un esempio di ''constructio intransitiva personarum'' (come anche ''currit bene'')''. Lego librum'' è un esempio di ''constructio transitiva actuum''. ''Filius Socratis'' è un esempio di ''constructio transitiva personarum''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
I costituenti di una ''constructio'' sono detti, rispettivamente, ''primum constructibile'' e ''secundum constructibile'' (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;aCov&amp;quot;&amp;gt;[[#Cova|1984: 54]]&amp;lt;/span&amp;gt;); entrambi possono, alternativamente, avere la funzione di ''terminans'' o ''dependens''. Per la «combinazione binaria» di ''constructio'' si veda Bursill-Hall (&amp;lt;span id=&amp;quot;6Burs&amp;quot;&amp;gt;[[#Burs6|1966: 136]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questa terminologia è confrontata da Graffi (&amp;lt;span id=&amp;quot;dGraf&amp;quot;&amp;gt;[[#Grafd|2012: 290, 299]]&amp;lt;/span&amp;gt;) con sistemi di analisi elaborati nel XIX secolo (grammatica della valenza e grammatica generativa).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;bCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottb|2021]]&amp;lt;/span&amp;gt;) commenta i passi di diversi autori che attestano la graduale affermazione dell’uso tecnico del termine ''constructio'' e dei suoi corradicali, come ''constructionis principia'' («processi di costruzione», Cotticelli-Kurras &amp;lt;span id=&amp;quot;cCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cottc|2021: 117]]&amp;lt;/span&amp;gt;). Rizza (&amp;lt;span id=&amp;quot;aRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Riza|2023]]&amp;lt;/span&amp;gt;) indaga i valori di ''constructio'' e di ''vox constructa'' in Alcuino di York, derivati in larga misura da precedenti elaborazioni di Boezio.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Infine, Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKel&amp;quot;&amp;gt;[[#Kela|2023: 159, 167]]&amp;lt;/span&amp;gt;) osserva che una certa confusione tra i termini ''constructio'' e ''oratio'' è stata generata dalle ''Glosulae In Priscianum'', e rende conto dei tre livelli di ''constructio'' riconosciuti dai Modisti: ''constructio vocalis'', ''mentalis'', ''realis'', cioè il livello ‘delle parole’, ‘dei concetti’ e ‘delle cose’.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Attestazioni di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
Primi usi specialistici del termine ''constructio'' si attestano già in età carolingia con le Glosse (9°-10° secolo) e il &amp;lt;span id=&amp;quot;aMur&amp;quot;&amp;gt;[[#Mura|Commento a Donato]]&amp;lt;/span&amp;gt; del grammatico irlandese Murethach.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come visibile dall'immagine e dalla mappa interattiva, i primi usi specialistici di ''constructio'' si raggruppano inizialmente in Francia e in particolare a Parigi con le figure di Gilberto Porretano, Hugo de Sancto Victore ed Eberardo di Béthune; in area inglese, ad Oxford, abbiamo la figura di Robert Kilwardby che comunque è di formazione parigina.      &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''constructio'' è attestato sia nei testi di logica come la ''Logica Ingrendietibus,'' in cui Petrus Abelardus comincia la sua distinzione della logica dalla dialettica, sia in testi di dialettica a opera dello stesso Abelardus, così come nelle grammatiche di Gilberto Porretano e di Hugo de Sancto Victore. Altre opere sono i ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' che mostrano ancora una volta come Abelardus utilizzi ''constructio'' ma con accezioni sempre diverse a seconda dell'opera e della tipologia testuale utilizzata (cf. § Significati e Usi di Constuctio).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Gli autori in cui ''constructio'' ricorre con un uso specialistico sono i seguenti:&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus Eboracensis]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735-804)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Gilbert_de_la_Porrée|Gilbertus Porretanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1070-1154)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Hugh_of_Saint_Victor|Hugo de Sancto Victore]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1196-1141)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Abelard|Petrus Abelardus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1049-1172)&lt;br /&gt;
*Guido Faba &amp;lt;span id=&amp;quot;GFaba&amp;quot;&amp;gt;[[#FabaG|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, prima del 1190 – c. 1244)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://www.mirabileweb.it/title/ars-laureshamensis-title/172473 Ars Laureshamensis]&amp;lt;/span&amp;gt; (X-XI secolo)&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus &amp;lt;span id=&amp;quot;BFlor&amp;quot;&amp;gt;[[#FlorB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Firenze, prima metà XII sec. - tra 1238/1242)&lt;br /&gt;
*Glossa Promisimus (XII secolo)&amp;lt;span id=&amp;quot;aNot&amp;quot;&amp;gt;[[#Nota|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo – ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium''&amp;lt;span id=&amp;quot;1Sch&amp;quot;&amp;gt;[[#Sch1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;  (XII sec.)&lt;br /&gt;
*Anonimo - ''Rationes dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Rox1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Rox|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(XII sec.)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Eberhard_of_Béthune|Eberardo di Béthune]]&amp;lt;/span&amp;gt; ( - 1212)&lt;br /&gt;
*&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis &amp;lt;span id=&amp;quot;LuxB&amp;quot;&amp;gt;[[#BLux|^]]&amp;lt;/span&amp;gt;(Lucca, prima metà XIII sec. - Bologna, 1279)&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree &amp;lt;span id=&amp;quot;Bonaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aBona|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; (Bologna, c. 1245-1321)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;html&amp;gt;&amp;lt;iframe width=&amp;quot;500&amp;quot; height=&amp;quot;400&amp;quot; frameborder=&amp;quot;0&amp;quot; scrolling=&amp;quot;no&amp;quot; marginheight=&amp;quot;0&amp;quot; marginwidth=&amp;quot;0&amp;quot; title=&amp;quot;Constructio&amp;quot; src=&amp;quot;//sire.maps.arcgis.com/apps/Embed/index.html?webmap=a558176f01d546feacb2459452fa47a5&amp;amp;extent=-31.3899,30.0163,68.8933,64.0263&amp;amp;zoom=true&amp;amp;previewImage=false&amp;amp;scale=true&amp;amp;disable_scroll=true&amp;amp;theme=light&amp;quot;&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/iframe&amp;gt;&amp;lt;/div&amp;gt;&amp;lt;/html&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://sire.maps.arcgis.com/apps/instant/interactivelegend/index.html?appid=4f05a7230af440dca03f400ad535159b ArcGis SiRe - Clicca per accedere alla mappa interattiva]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Significati e usi di ''Constructio''==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' in combinazione con ''litterae'' e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;1Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr1|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Constructio'' con il senso di “struttura dell’enunciato”===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;2Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr2|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Ars Dictandi'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Dict&amp;quot;&amp;gt;[[#Dict1|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' nella descrizione delle funzioni dell’enunciato===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;3Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr3|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum''  &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bene|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Prec|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''sententia orationis''===&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', I, 3, ''De uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;4Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr4|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, par. &amp;lt;span id=&amp;quot;5Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr5|'''6, 308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;6Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr6|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;7Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr7|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;8Ars&amp;quot;&amp;gt;[[#Ars8|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===In relazione a ''vox'' e ''constructio vocum''=== &lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem ‘De interpretatione’'', &amp;lt;span id=&amp;quot;9Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr9|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Petrus Abaelardus, ''Logica Ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;10Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr10|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Alcuinus Eboracensis, ''De Grammatica'', PL 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;aAlc&amp;quot;&amp;gt;[[#Alca|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===''Costructio'' come sinonimo di ''ordinatio''===&lt;br /&gt;
*''Glossa Promisimus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;11Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo11|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Definizione di ''constructio'' sulla base della necessità di costruzione del discorso===&lt;br /&gt;
*''Grammatica Porretani'', &amp;lt;span id=&amp;quot;12Por&amp;quot;&amp;gt;[[#Por12|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== In riferimento all’ordine delle parole e alla formazione della ''constructio perfecta,'' specialmente se costituita di nome e predicato===&lt;br /&gt;
*Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Bene|'''1, 22, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bono&amp;quot;&amp;gt;[[#Bono1|'''1, 11''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;13Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo13|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;14Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo14|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;15Hugo&amp;quot;&amp;gt;[[#Hugo15|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Iohannes Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' &amp;lt;span id=&amp;quot;IBona1&amp;quot;&amp;gt;[[#1IBona|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis'', appendix: prologus I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;16Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo16|'''229''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Guido Faba, ''Ars dictaminis'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Faba&amp;quot;&amp;gt;[[#Faba1| '''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
===''Constructio'' come sinonimo di ''oratio''=== &lt;br /&gt;
*Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis, Appendix, prologus I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;17Glo&amp;quot;&amp;gt;[[#Glo17|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
*Robert Kilwardby, &amp;lt;span id=&amp;quot;18Kil&amp;quot;&amp;gt;[[#Kil18|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio come locuzione, espressione formata da più parole ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;2Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec2|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Anonimo, ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;3Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec3|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Constructio in combinazione con litterae e con il significato di “forma grammaticale” o “valore delle parole” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;3Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene3|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Riferimenti PRIN&amp;lt;/u&amp;gt;''':&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottb&amp;quot;&amp;gt;[[#bCott|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Cottc&amp;quot;&amp;gt;[[#cCott|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2021), ''Constructio'' ''and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax''. In M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics, Essays in honour of Lucio Melazzo''. Palermo, Palermo University Press, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Riza&amp;quot;&amp;gt;[[#aRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Rizb&amp;quot;&amp;gt;[[#bRiz|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rizza A.''' (2023), ''Vox, constructio, sententia''. ''Particolarità in Alcuino da York''. In L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, C. Meluzzi, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua''. ''Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria, Edizioni dell’Orso, 1135-1146.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''&amp;lt;u&amp;gt;Altri riferimenti:&amp;lt;/u&amp;gt;'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;aBona&amp;quot;&amp;gt;[[#Bonaa|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Arcuti S.''' (ed.) (1993), ''Iohannis Bonandree,'' ''Brevis introductio ad dictamen''. Galatina, Congedo editore (Università degli Studi di Lecce, Dipartimento di Scienze storiche e sociali, Saggi e ricerche, s. II, 6).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Biona&amp;quot;&amp;gt;[[#aBion|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Biondi L.''' (2017), ''Espressioni metaforiche e 'deriuatio' nei grammatici medievali: prime annotazioni''. In ''Archivium Latinitatis Medii Evi'' vol. 75, 187-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1966), ''Aspects of Modistic Grammar''. In S. J. Francis P. Dinnen (ed.), ''Report of the Seventeenth Annual Round Table Meeting on Linguistics and Language Studies.'' Washington, Georgetown University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Burs7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Burs|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Bursill-Hall G. L.''' (1972) (ed.), ''Tommaso di Erfurt, Grammatica speculativa, an edition with translation and commentary''. London, Longman.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Charpa&amp;quot;&amp;gt;[[#aCharp|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Charpin F.''' (1977), ''L’idée de phrase grammaticale et son expression en latin''. Thèse présentée devant l'Université de Paris IV. Paris, H. Champion.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cola&amp;quot;&amp;gt;[[#aCol|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Colombat B., Lahaussois A.''' (2019), ''Histoire des parties du discours''. Leuven-Paris-Bristol, Peeters.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cova&amp;quot;&amp;gt;[[#aCov|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington M. A.''' (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages''. ''Modistic models of sentence structure''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FabaG&amp;quot;&amp;gt;[[#GFaba|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Faba, Guido''' (1890):  Summa dictaminis. Ed. by A. Gaudenzi, «Il Propugnatore», 3.1, pp. 287-338 e 3.2 , pp. 345-93.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;FlorB&amp;quot;&amp;gt;[[#BFlor|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Florentinus, Bene''' (1983): Candelabrum. Ed. by G. C. Alessio, Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafa&amp;quot;&amp;gt;[[#aGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafb&amp;quot;&amp;gt;[[#bGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafc&amp;quot;&amp;gt;[[#cGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;c&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Grafd&amp;quot;&amp;gt;[[#dGraf|&amp;lt;sup&amp;gt;d&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Graffi G.''' (2012), ''Appunti sulle nozioni di'' constructio ''e di'' dependentia ''nelle teorie dei Modisti''. In V. Orioles (eds.), ''Per Roberto Gusmani. Studi in ricordo, vol. II, Linguistica storica e teorica''. Udine, Forum, 285-302.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kela&amp;quot;&amp;gt;[[#aKel|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly L. G.''' (2023), ''Early to Late Medieval Europe''. In L. R. Waugh, M. Monville-Burston, J. E. Joseph (eds.), ''The Cambridge History of Linguistics''. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneea&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Kneeb&amp;quot;&amp;gt;[[#aKnee|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kneepkens C. H.''' (1990), ''On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction''. In ''Histoire Épistémologie Langage'' 12/2. Grammaires Médiévales, 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens C. H.''' (1992), ''On the notion of Constructio in Conceptualist Grammar: Quaestio XXXV of the Doctrinale – Commentary Preserved in Erfurt, Amplon, Q 70A.'' In H. A. G. Braakhuis, M. J. F. M. Hoenen (eds.), ''Marsilius of Inghen: Acts of the International Marsilius of Inghen Symposium Organized by the Nijmegen Centre for Medieval Studies (CMS)''. Nijmegen, Ingenium, 143-172. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;BLux&amp;quot;&amp;gt;[[#LuxB|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Lucensis, Bonus''' (1963): Cedrus Libani. Ed. by G. Vecchi, Modena: Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhta&amp;quot;&amp;gt;[[#aLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Luhtb&amp;quot;&amp;gt;[[#bLuht|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Luhtala A.''' (1993), ''Syntax and Dialectic in Carolingian Commentaries on Priscian's Institutiones Grammaticae.'' In V. Law (ed.), ''History of Linguistic Thought in the Early Middle Ages''. Amsterdam-Philadelphia, John Benjamins Publishing Company, 145-191.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Pinga&amp;quot;&amp;gt;[[#aPing|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Pinborg J.''' (1982), ''Speculative grammar''. In N. Kretzmann, A. Kenny, J. Pinborg (eds.), ''The Cambridge History of Later Medieval Philosophy''. Cambridge, Cambridge University Press, 254-269.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;1Rox&amp;quot;&amp;gt;[[#Rox1|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rockinger, L. von''' (1863): Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts, vol. 1, München: Georg Franz.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rosier-Catach I.''' (2005), ''The Glosulae in Priscianum and its tradition''. In N. McLelland, A. R. Linn (eds.), ''Flores Grammaticae: Essays in Memory of Vivien Law''. Münster, Nodus, 81-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Rosa&amp;quot;&amp;gt;[[#aRos|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Rosier-Catach I.''' (2010), ''Grammar''. In R. Pasnau, Ch. Van Dyke, ''The Cambridge History of Medieval Philosophy'', vol. 1. Cambridge, Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Schada&amp;quot;&amp;gt;[[#aSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Schadb&amp;quot;&amp;gt;[[#bSchad|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), ''A Lexicon of Latin Grammatical Terminology''. Pisa-Roma, Fabrizio Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Sch1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Sch|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schmale, F.''', (1950): Die Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium und die konstanzer Briefsammlung, Leverkusen: Leverkusen-Bayerwerk, pp. 70-108.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Voci correlate==&lt;br /&gt;
[[Congruitas]], [[Dictio]], [[Oratio]], [[Ordo]], [[Locutio]]&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
==Testi==&lt;br /&gt;
'''Alcuinus Eboracensis''', ''De Grammatica'' (&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Patrologia_Latina|PL]]&amp;lt;/span&amp;gt; 101, &amp;lt;span id=&amp;quot;Alca&amp;quot;&amp;gt;[[#aAlc|'''858A''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Dictio est pars minima vocis constructae, plenumque sensum habentis'' (cfr. Rizza &amp;lt;span id=&amp;quot;bRiz&amp;quot;&amp;gt;[[#Rizb|2023: 1141]]&amp;lt;/span&amp;gt;).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Ars Dictandi'' (&amp;lt;span id=&amp;quot;Dict1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Dict|'''Rockinger 1863: 12''']]&amp;lt;/span&amp;gt;): ''Si vero accusativo casui recipientium nomina cum eorum adiectivis asscribimus, oportunum est utique ut salutationem ipsam verbis infinitis claudamus vel aliqua earum dictionum que ad infiniti pertinent constructione''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Prec|'''Schmale 1950: 90''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cause redditio est quedam dictio vel constructio, qua, cur benivolentie captatio inducta fuerit, patenter ostenditur. […] Constructiones autem iste sunt: qua de causa, cuius rei causa, cuius rei gratia, ac propterea, idque propter, atque ob id, huius rei gratia, ac per hoc, ac per id et similia''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Prec3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Prec|'''Schmale 1950: 95''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si quis de aliqua corporis partium venustate ad alicuius laudem tractare desiderat, hoc modo varia poterit constructione uti, veluti si velit dicere, “homo qui habet pulchram faciem” vel “venusta” vel “decoram”, dicat: “homo pulcher” vel “decorus facie” vel “-em” vel “faciei”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo''', ''Precepta prosaici dictaminis secundum Tullium'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1Prec&amp;quot;&amp;gt;[[#Prec1|'''Schmale 1950: 96''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Necessarium similiter est cognosci, quod quedam nomina sunt, quibus maxime dictantes utuntur, que tantum genetivis casibus recta constructione sociantur, ut: dubius, anceps, nescius, expers, particeps, doctus, peritus, sciens, conscius, gnarus […]. Licet etiam pronomen vel nomen possessivum pro genitivo primitivi ponere […]. Similiter omnia , que sunt relativa, eandem constructionem servant […]. In tali constructione: “pater meus fuit Achilles et pater mei et pater mihi”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laureshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Ars8&amp;quot;&amp;gt;[[#8Ars|'''2, 31, 58''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed sciendum est, quia in illis nominibus sit haec constructio, quae, quamuis singulariter efferantur, sensu tamen pluralia sunt''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;1Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene1|'''1, 18, 10''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''De huiusmodi ordinatione partium quidam ait: “Nobilis accedit gravitas ex ordine solo / Quando que sociat constructio separat ordo / Ut sit in hac forma perversio: rege sub illo, / Tempus ad illud, ea de causa, rebus in illis''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;2Bene&amp;quot;&amp;gt;[[#Bene2|'''1, 22, 11''']]: ''Habet autem subdistinctio minus quam distinctio, quia distinctiosepe punctatur et pausationem in voce requirit, suppositum et appositum in se habens. At subdistinctio non punctatur, quia non est in ea perfecta constructio; pause tamen in voce postulat aliquantulum''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus''', ''Candelabrum'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bene3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Bene|'''1, 7, 7''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Fluctuat et dissolvitur [scil. oratio] quando sententie non coherent et enervis tota constructionum iunctura videtur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis''', ''Cedrus Libani'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Bono1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Bono|'''1, 11''']]: ''Coma est punctum cum virgula sursum ducta, quando nec sententia nec constructio est perfecta; et talis distinctio dicitur suspensiva. Colum est punctum sine ulla virgula, quando videlicet constructio est perfecta sed adhuc pendet intentio dictatoris; et talis distinctio vocatur media sive constans. Periodus est punctum cum virgula deorsum ducta, quando constructio nec sententia plus dependet; et talis distinctio dicitur finitiva''&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 5.2.2, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo16&amp;quot;&amp;gt;[[#16Glo|'''229''']]:&amp;lt;/span&amp;gt; ''Dyasintetica est alia pars loquens de dictionum unitione siue coniunctione que dicitur constructio, id est constructibilium unio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glosa super ‘Graecismum’ Eberhardi Bethuniensis''', ''Appendix, prologus'' I, 6.1.1.1, &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo17&amp;quot;&amp;gt;[[#17Glo|'''231''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Si autem ille sermo sit complexus, sic est oratio uel constructio, de qua determinat actor in assignando illud capitulum, scilicet PENITET ET TEDET | (XXVII, 1)''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Glossa Promisimus''' &amp;lt;span id=&amp;quot;Glo11&amp;quot;&amp;gt;[[#11Glo|'''f46, r2''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est congrua dictionum ordinatio, id est quiddam constans ex dictionibus congrue ordinatis: constructio est congrua dictionum ordinatio, id est proprietas quae inest dictionibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Mslata&amp;quot;&amp;gt;'''Glossa al''' [[#aMslat|'''MS lat. 7501, f. 140r''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Latior est ordinatio quam constructio nam ordinatio extra constructionem accipitur ut in ordine partium orationis illud apparet'' (Paris, Bibliothèque Nationale; cfr. Sedulius, ''In Priscianum'' 75, 41-43; cfr. Luhtala &amp;lt;span id=&amp;quot;bLuht&amp;quot;&amp;gt;[[#Luhtb|1993: 166]]&amp;lt;/span&amp;gt;)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Grammatica Porretani''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Por12&amp;quot;&amp;gt;[[#12Por|'''60''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio ergo est rationa(bi)lis ordinatio dictionum ad componendam orationem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba''', ''Ars dictaminis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Faba1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Faba|'''84''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Unde nota quod in constructione duplex est ordo, scilicet naturalis et artificialis. Naturalis est ille qui pertinet ad expositionem, quando nominativus cum determinatione sua precedit, et verbus sequitur cum sua, ut “ego amo te”. Artificialis ordo est illa compositioque pertinet ad dictationem, quando partes pulcrius disponuntur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Hugo|'''3, 105''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quapropter'' ''quia'' ''de'' ''partibus'' ''orationis'' ''que'' ''simplices'' ''sunt'' ''quantum'' ''in'' ''presenti uisum est consummasti superest ut ea quoque que de constructione earumdem dicenda sunt adicias''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo14&amp;quot;&amp;gt;[[#14Hugo|'''4, 106''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''In omni ergo constructione perfecta nomen et uerbum principatum optinent et secundo pronomen quod uice nominis uerbo coniungitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore''', ''De grammatica'' &amp;lt;span id=&amp;quot;Hugo15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Hugo|'''4, 107''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Item quidquid in constructione adicitur preter nomen et uerbum uel nominis uel uerbi determinatio esse uidetur cum priora sunt semper que determinantur quam ea quibus determinamus aliquid''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Bonandree''', ''Brevis introductio ad dictamen'', &amp;lt;span id=&amp;quot;1IBona&amp;quot;&amp;gt;[[#IBona1|'''62''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Cursus, qui a Tullio ‘compositio’ appellatur, “est verborum constructio equabiliter perpolita”. Ea conservabitur, si fugiemus ea que […] fugienda mandantur. Inter que maxime “fugienda est verborum traiectio, nisi que erit concinna”; nam traiectio est species transgressionis. “Transgressio enim est que verborum perturbat ordinem traiectione aut perversione”''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mura&amp;quot;&amp;gt;[[#aMur|'''In Donati artem maiorem''']]&amp;lt;/span&amp;gt;, 3, 18: ''Editio dicitur constructio uel compositio siue institutio uel procreatio; non, ut quidam ferunt, formatur hoc nomen ab eo uerbo, quod est edo es est significans comestionem, sed potius ab eo, quod est edo edis edit, id est compono aliquid, quod in infinitiuo editum ire formatur.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Commentaria super S. Pauli Epistolam ad Romanos'' L&amp;amp;S D890 &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr1&amp;quot;&amp;gt;[[#1Petr|'''IV, 323''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut igitur litterae constructio quoquo modo texatur, ita huius uersiculi principium fini coniunge: “Ei autem qui potens est” etc. “honor et gloria”, sit subaudis; et rursus cum dicitur “cui”, subaudiatur est, ac si uidelicet dicatur: “Ei” sit “honor et gloria” cuius est, ac si uidelicet dicatur, sicuti reuera est sit, inquam, “per Iesum Christum” per quem glorificandus est Pater''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' I, 3, ''De'' ''uerbo'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr4&amp;quot;&amp;gt;[[#4Petr|'''136''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''At vero cum totius constructionis sententia pensatur ac simul verba in sensu alterius enuntiationis confunduntur, non iam singularum dictionum significatio attendenda est, sed tota magis orationis sententia intelligenda; atque in eo impropria dicitur orationis constructio quod eius sententia ex significatione partium non venit''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'' II, 1, ''De perfectis et imperfectis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr7&amp;quot;&amp;gt;[[#7Petr|'''148''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Competens enim est substantivi et adiectivi constructio, cum ad eumdem casum, ad idem genus et eumdem numerum copulantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Dialectica'', II, 1, ''De oratione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr6&amp;quot;&amp;gt;[[#6Petr|'''14''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quodsi ad veritatem orationis et in ipsis orationibus competens valet coniunctio, quanto magis in simplicibus dictionibus congrua servanda est constructio.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''''', Introductiones paruulorum: Editio super Aristotelem 'De Interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr9&amp;quot;&amp;gt;[[#9Petr|'''125''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sed vox quidem.’ Affirmatio non erit una, sed erit una vox, id est una constructio vocum, affirmationes vero multae, id est materia multarum affirmationum''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr2&amp;quot;&amp;gt;[[#2Petr|'''6, 3, 181''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Vnde in nomine constructio incipit et in uerbo perficitur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr10&amp;quot;&amp;gt;[[#10Petr|'''8, 309''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Nam si in unam dictionem transiret, cum alicui apponitur, constructio quidem ualeret sicut cum dicitur Lignum est non albus homo et non-albus unum nomen est infinitum additum homini – iuxta quod Porphyrius etiam hanc inferentiam denegat: Si non est iustus homo, est non-iustus homo -; similiter cum dicimus non animal rationale, si non animal unum sit infinitum cui rationale apponatur, ualet orationis iunctura, et tale est Equus est non animal rationale, ac si diceretur Equus est non animal, quod, scilicet non animal, est rationale, et est falsa propositio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int. 10, par. 6, &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr5&amp;quot;&amp;gt;[[#5Petr|'''308''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Orationem quoque ab hac constructione omnino separat, quia ad hanc uariationem oppositionum constructio orationis non ualet, cum uidelicet orationes per finitum et infinitum uariari nequeant.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus''', ''Logica ingredientibus'' Int., &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr3&amp;quot;&amp;gt;[[#3Petr|'''4, 40, 139''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Similiter, licet Socratem currere et Socrates currit idem dicant, diuersas tamen habent constructiones, quia et si dicam Possibile est uel Verum est Socratem currere uel ambulare, ualet constructio, sed non ita Possibile est Socrates currit; uel si dicam Si Socrates currit, Socrates ambulat, ualet, si uero dicam Si Socratem currere, Socratem ambulare, nil est''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robert Kilwardby''', &amp;lt;span id=&amp;quot;Kil18&amp;quot;&amp;gt;[[#18Kil|'''f. 59rb''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Constructio est passio analoga sicut constructibile analogum. Et primo inuenitur in partibus declinabilibus, &amp;lt;posterius autem in indeclinabilibus [add. Ms Cambridge, Peterhouse 191, f. 147ra]&amp;gt;. Et inter declinabiles primo est constructio partium principalium sicut nominis et uerbi et posterius conuenit pronomini et participio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Nota&amp;quot;&amp;gt;[[#aNot|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; Per il testo della ''Glosa Promisimus'', fare riferimento a &amp;lt;span id=&amp;quot;aBion&amp;quot;&amp;gt;[[#Biona|Biondi 2017]]&amp;lt;/span&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
[[Categoria:Sintassi]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Grammatica]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Petrus Abaelardus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Hugo de Sancto Victore]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Gilbertus Porretanus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Ars Laureshamensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Glossa Promisimus]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Eberhardus Bethuniensis]]&lt;br /&gt;
[[Categoria:Robert Kilwardby]]&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Dentella</name></author>
	</entry>
</feed>