<?xml version="1.0"?>
<feed xmlns="http://www.w3.org/2005/Atom" xml:lang="it">
	<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Righi+nuovo</id>
	<title>PRIN SIRE 2017 WIKI - Contributi dell'utente [it]</title>
	<link rel="self" type="application/atom+xml" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/api.php?action=feedcontributions&amp;feedformat=atom&amp;user=Righi+nuovo"/>
	<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Speciale:Contributi/Righi_nuovo"/>
	<updated>2026-05-09T03:52:05Z</updated>
	<subtitle>Contributi dell'utente</subtitle>
	<generator>MediaWiki 1.39.3</generator>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=632</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=632"/>
		<updated>2026-03-05T09:49:02Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Riferimenti PRIN */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino ''membrum'' e il corrispettivo italiano ''membro'', calchi del greco ''κῶλον'', indicano generalmente sia in ambito grammaticale che retorico una sequenza di parole significativa e autonoma dal punto di vista sintattico e ritmico all’interno della frase. In molte circostanze, tuttavia, assumono la connotazione di “frase” all’interno di una frase complessa, come unità sintattica dotata di grammaticalità ma non di senso compiuto in sé e per sé.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia latina ===&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2022), (2024) mostra le radici del termine nell’ambito della grammatica, della retorica e della musica quale segmento della ''clausola'', e come il termine abbia avuto una certa diffusione in ambito grammaticale e retorico. Ciò è stato indubbiamente favorito dall’immediatezza dell’evidente valenza metaforica rispetto alla biologia umana. Il termine trova una certa diffusione sulla scia di Donato  (''Ars Grammatica'', II, 6, 372)., Quintiliano e soprattutto della pseudo-ciceroniana ''Rhetorica ad Herennium''. Lo ritroviamo poi in numerosi autori medievali in contesto stilistico-metrico, retorico e grammaticale come esplicita traduzione di ''colon.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Schad (2007), nonostante gli utilizzi rintracciati, non menziona ''membrum'' tra le voci del proprio dizionario, anche se il termine compare con le medesime connotazioni semantiche in esempi riportati in altre voci.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana ===&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999: 333-334) registra il traducente ''membro'' con il valore metalinguistico di “segmento di discorso, periodo o frase”, e secondo il GDLI esso è menzionato per la prima volta con questa accezione da Guidotto da Bologna, nel XIII secolo. Come approfondito da Cotticelli-Kurras (2025b) e (2025c), Fornara (2013) e Righi (2025), il termine, anche nella sua variante ''membretto'', ritorna in molti dei principali grammatici rinascimentali per identificare le stesse unità sintattiche individuate in precedenza; inoltre, l’uso del termine è strettamente legato in tutti questi autori all’indagine sulla punteggiatura quale strumento di analisi sintattica del testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Bonincontro_di_Giovanni_d%27Andrea Iohannis Bonandree] (XIII se. - 1350)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Dolce Ludovico Dolce] (1508/1510 – 1568)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_Fava Guido Faba] (c. 1190 - 1243)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Bene_da_Firenze Bene Florentinus] (†1238/42)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guidotto_da_Bologna Guidotto da Bologna] (XIII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Thomas_Linacre Thomas Linacre] (1460 ca. – 1524)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis (c. 1268 - ante 1281)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membrum'' come “sintagma” o “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus, Ars Grammatica, G. L. K., 4, '''372.'''&lt;br /&gt;
* Guidotto da Bologna ''Fiore di Rettorica,'' '''1-64'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) '''II, 18,''' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537'''), 351'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio oratoria,'' '''IX.4.CXXII'''.&lt;br /&gt;
* ''Rhetorica ad Herennium'' '''IV.xix.26'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.16'''&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: '''27, 29, 33, 33-34, 47'''.&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: '''15, 18'''.)&lt;br /&gt;
* Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: '''358''', '''362''').&lt;br /&gt;
* Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: '''45''', '''47-48''', '''49''', '''50''', '''51''').&lt;br /&gt;
* Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: '''58''').&lt;br /&gt;
* Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: '''443''').&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membro'' come “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L. Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), '''78v'''.&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''.&lt;br /&gt;
* G. Tizzone, ''Grammatica volgare'' (1539), '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021), “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (ed.), ''Submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age. Sources, models, and interpretative strategies, Palermo 28-30 novembre 2019'' ''(“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)''. Roma: Il Calamo: 9-35.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna'', Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)'', Roma: Il Calamo, 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari'', a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025c), “Theoretische Ansätze zur Grammatikschreibung der Volkssprachen: der Fall der italienischen Syntax und ihrer Metasprache in der Renaissance”, ''XXXIV. Internationales Kolloquium des Studienkreis „Geschichte der Sprachwissenschaft“(SGdS'', Atene, 2-4 ottobre 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' 35:1-2, 62-92.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Santoni''', N. (2024), &amp;quot;La terminologia grammaticale e proto-sintattica nei trattati medievali di ars dictandi&amp;quot;, in A. Bianchi (a c. di), ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio'', 195-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Santoni''', N. (2025), &amp;quot;Dinamiche di diffusione del dictamen in area transalpina e considerazioni sulla terminologia metalinguistica.&amp;quot;, in P. Cotticelli-Kurras e F. Righi (a c. di), ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie:'' 103-120.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Alessio''', G. C. (1983), ''Bene Florentinus. Candelabrum'', Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Arcuti''', S. (1993), ''Iohannis Bonandree Brevis introductio ad dictamen'', Galatina: Congedo Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), ''Grande dizionario della lingua italiana'', Torino: UTET, 1961-1998.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice,''' C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835) [1711], ''Lexicon totius latinitatis'', https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Gaudenzi''', A. (1890), ''Guidonis Fabe summa dictaminis'', «Il Propugnatore» 3/13-14 (1890): 287-338 –  3/16-17 (1890): 345-393.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lewis''', C.T., e C. Short (1879), ''A Latin Dictionary'', Oxford: OUP, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Von Rockinger''', L. (1863), ''Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts'', vol. 1, München, Georg Franz&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vecchi''', G. (1963), ''Bonus Lucensis. Cedrus Libani'', Modena, Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]]'', ''[[Clausula|clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''costruzzione'', ''[[distinctio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 27)''': &amp;quot;''Distinctio igitur est unius clausule integrum '''membrum''', dictiones digna ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 29)''': &amp;quot;''At si ex uno tantum '''membro''' constiterit [scil. clausula] monocolon vocabitur sed ad modum periodi est punctanda, ut ‘Res ditissima est paupertas bene composita’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33)''': &amp;quot;''Mediocritas itaque observatur si ex duobus vel tribus '''membris''' vel quatuor vel quinque clausula contexatur.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33-34)''': &amp;quot;''Hec clausula est '''bimembris''': 'Largitas facit claros, sed avaritia reddit homines odiosos'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 47)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis vocatur res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione, que aliud '''membrum''' orationis denuo cognoscitur expectare.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 15)''': &amp;quot;''Si ergo ex uno '''membro''' clausula contexatur, monocolon vocabitur, sed ad modum periodi est punctanda, ut: ‘Paupertas bene composita pro divitiis computatur’&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 18'''): &amp;quot;''Nunc quid distinctio sit, videamus, quoniam ex distinctionibus clausule est integrum '''membrum''', dictiones debita ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 358)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis est res breviter absoluta que, cum sententiam finit, alio rursus orationis '''membro''' excipitur, hoc modo: ‘Divitias multas habet, et divitiis non expletur’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 362)''': &amp;quot;''Dissolutio est, cum singulis '''membris''' redditur suum verbum, nulla interposita coniunctione, hoc modo: ‘Succumbitc vitium, virtus regnat, natura triumphat’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 45)''': &amp;quot;''Nam distinctio, que a Tullio '&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'''membrum'''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' vocatur, est 'res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-48)''': &amp;quot;''Nam innovare presumptum '''membrum''' est uti exornatione rhetorica,que dicitur interpretatio. Nam 'interpretatio est que iterans idem non redintegrat verbum, sed id commutat quod positum est verbum alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: ‘hic est qui patriam decoravit; hic est qui civitatem honoris insigniis illustravit’. Commutatur enim hec prima distinctio alia distinctione idem valente.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-49)''': &amp;quot;''Regula que sequitur punctum docet addere '''membro'''&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 50)''': &amp;quot;''Huius '''membri''' finem occupat punctus planus cum virgula superius elevata.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 51)''': &amp;quot;''Clausula utique est in plurium contiguitate '''membrorum''' comprehensio perfecte sententie, capitali semper apice inchoanda ad ostendendum principii dignitatem et ad seiungendum precedentes a sequentibus intellectus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: 58)''': &amp;quot;''Colam uero '''membrum''' esse dicimus, quando diuersa uel aduersa responsiua uel simpliciter positiua accidentia uni rei damus, quibus laudem uel uituperationem quadam uerborum conculcatione expolite signamus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: 443)''': &amp;quot;''Quarum prima dicitur suspensiua seu media distinctio, seu metrum, seu colon quod latine dicitur '''membrum'''.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), 78v''': “IL PERIODO, di cui habbiamo sopra detto […] ha più '''membri'''; i quali, per che non altrimente, che facciano quei del corpo, a diversi uffici possono servire; ricevono ancora diverse forme di punti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', '''''Ars Grammatica'', II, 6, 372''': “In lectione tota sententia periodus dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est '''membra''' et caesa]”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le '''membra''', le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guidotto da Bologna, ''Fiore di rettorica'', 1-64''': “È un altro ornamento, che si appella '''membro''', il quale si fa quando una parola cade dall’altra, e può essere di due '''membri''' e di tre. Di due in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici». Di tre, in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici e te medesimo non rilevasti»”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) II, 18, 2''': “''Comma est iuncturae finitio, ut puta: “Etsi uereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud'' ''comma: “ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum'' ''sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sic que deinde ex pluribus membris fit periodos, id'' ''est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt”''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537), 351''': “''Itaque, subaudiendum aliud verbum in altero '''membro''' videtur, fortasse, iudico, aut mutandum illud'' gerendum ''in'' gerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Fabius Quintilianus, ''Institutio oratoria'', IX.4.CXXII''': “''comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars '''membri'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Rhetorica ad Herennium'' IV.xix.26''': “'''''Membrum''''' ''orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio '''membro''' orationis excipitur, hoc pacto: ‘Et inimico proderas’ Id est unum quod appellamus '''membrum'''; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‘Et amicum laedebas.’''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.54.16''': &amp;quot;''Verum superior periodus constat ex duobus '''membris''' et ex tribus et ex quattuor interdum et sex quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri quam monocolon periodon appellant cum sit colon potius''.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'' (1539), 6r-6v''': “La ditione è una accolta di lettere o di sillabe la quale accolta significa alcuna cosa, sì come ''Paradiso''. La oratione o il '''membro''' che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato '''membro''', che come il corpo è distinto in tanti membri, così il circuito è composto ancora di tanti '''membri''', de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto. Il perfetto è quando si dice: ''Io amando Dio, ho giovato a l’anima mia''‚ è perfetto, per ciò che ha il senso perfetto. L’imperfetto è quando si dice, ''lo volendo'' ''servire Dio'', però è imperfetto, per ciò ch’è il senso imperfetto. Il circuito si compone di membri perfetti o d’imperfetti, al quale si convengono nove cose, ciò è il nome, il verbo, il participio, lo pronome, la prepositione, l’adverbio, la intergettione, la congiuntione, e l’articolo.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=631</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=631"/>
		<updated>2026-03-05T09:45:55Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di Membrum (membro) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino ''membrum'' e il corrispettivo italiano ''membro'', calchi del greco ''κῶλον'', indicano generalmente sia in ambito grammaticale che retorico una sequenza di parole significativa e autonoma dal punto di vista sintattico e ritmico all’interno della frase. In molte circostanze, tuttavia, assumono la connotazione di “frase” all’interno di una frase complessa, come unità sintattica dotata di grammaticalità ma non di senso compiuto in sé e per sé.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia latina ===&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2022), (2024) mostra le radici del termine nell’ambito della grammatica, della retorica e della musica quale segmento della ''clausola'', e come il termine abbia avuto una certa diffusione in ambito grammaticale e retorico. Ciò è stato indubbiamente favorito dall’immediatezza dell’evidente valenza metaforica rispetto alla biologia umana. Il termine trova una certa diffusione sulla scia di Donato  (''Ars Grammatica'', II, 6, 372)., Quintiliano e soprattutto della pseudo-ciceroniana ''Rhetorica ad Herennium''. Lo ritroviamo poi in numerosi autori medievali in contesto stilistico-metrico, retorico e grammaticale come esplicita traduzione di ''colon.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Schad (2007), nonostante gli utilizzi rintracciati, non menziona ''membrum'' tra le voci del proprio dizionario, anche se il termine compare con le medesime connotazioni semantiche in esempi riportati in altre voci.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana ===&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999: 333-334) registra il traducente ''membro'' con il valore metalinguistico di “segmento di discorso, periodo o frase”, e secondo il GDLI esso è menzionato per la prima volta con questa accezione da Guidotto da Bologna, nel XIII secolo. Come approfondito da Cotticelli-Kurras (2025b) e (2025c), Fornara (2013) e Righi (2025), il termine, anche nella sua variante ''membretto'', ritorna in molti dei principali grammatici rinascimentali per identificare le stesse unità sintattiche individuate in precedenza; inoltre, l’uso del termine è strettamente legato in tutti questi autori all’indagine sulla punteggiatura quale strumento di analisi sintattica del testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Bonincontro_di_Giovanni_d%27Andrea Iohannis Bonandree] (XIII se. - 1350)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Dolce Ludovico Dolce] (1508/1510 – 1568)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_Fava Guido Faba] (c. 1190 - 1243)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Bene_da_Firenze Bene Florentinus] (†1238/42)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guidotto_da_Bologna Guidotto da Bologna] (XIII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Thomas_Linacre Thomas Linacre] (1460 ca. – 1524)&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis (c. 1268 - ante 1281)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membrum'' come “sintagma” o “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus, Ars Grammatica, G. L. K., 4, '''372.'''&lt;br /&gt;
* Guidotto da Bologna ''Fiore di Rettorica,'' '''1-64'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) '''II, 18,''' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537'''), 351'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio oratoria,'' '''IX.4.CXXII'''.&lt;br /&gt;
* ''Rhetorica ad Herennium'' '''IV.xix.26'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.16'''&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: '''27, 29, 33, 33-34, 47'''.&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: '''15, 18'''.)&lt;br /&gt;
* Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: '''358''', '''362''').&lt;br /&gt;
* Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: '''45''', '''47-48''', '''49''', '''50''', '''51''').&lt;br /&gt;
* Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: '''58''').&lt;br /&gt;
* Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: '''443''').&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membro'' come “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L. Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), '''78v'''.&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''.&lt;br /&gt;
* G. Tizzone, ''Grammatica volgare'' (1539), '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021), “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (ed.), ''Submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age. Sources, models, and interpretative strategies, Palermo 28-30 novembre 2019'' ''(“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)''. Roma: Il Calamo: 9-35.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna'', Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)'', Roma: Il Calamo, 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari'', a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025c), “Theoretische Ansätze zur Grammatikschreibung der Volkssprachen: der Fall der italienischen Syntax und ihrer Metasprache in der Renaissance”, ''XXXIV. Internationales Kolloquium des Studienkreis „Geschichte der Sprachwissenschaft“(SGdS'', Atene, 2-4 ottobre 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Alessio''', G. C. (1983), ''Bene Florentinus. Candelabrum'', Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Arcuti''', S. (1993), ''Iohannis Bonandree Brevis introductio ad dictamen'', Galatina: Congedo Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), ''Grande dizionario della lingua italiana'', Torino: UTET, 1961-1998.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice,''' C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835) [1711], ''Lexicon totius latinitatis'', https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Gaudenzi''', A. (1890), ''Guidonis Fabe summa dictaminis'', «Il Propugnatore» 3/13-14 (1890): 287-338 –  3/16-17 (1890): 345-393.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lewis''', C.T., e C. Short (1879), ''A Latin Dictionary'', Oxford: OUP, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Von Rockinger''', L. (1863), ''Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts'', vol. 1, München, Georg Franz&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vecchi''', G. (1963), ''Bonus Lucensis. Cedrus Libani'', Modena, Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]]'', ''[[Clausula|clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''costruzzione'', ''[[distinctio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 27)''': &amp;quot;''Distinctio igitur est unius clausule integrum '''membrum''', dictiones digna ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 29)''': &amp;quot;''At si ex uno tantum '''membro''' constiterit [scil. clausula] monocolon vocabitur sed ad modum periodi est punctanda, ut ‘Res ditissima est paupertas bene composita’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33)''': &amp;quot;''Mediocritas itaque observatur si ex duobus vel tribus '''membris''' vel quatuor vel quinque clausula contexatur.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33-34)''': &amp;quot;''Hec clausula est '''bimembris''': 'Largitas facit claros, sed avaritia reddit homines odiosos'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 47)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis vocatur res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione, que aliud '''membrum''' orationis denuo cognoscitur expectare.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 15)''': &amp;quot;''Si ergo ex uno '''membro''' clausula contexatur, monocolon vocabitur, sed ad modum periodi est punctanda, ut: ‘Paupertas bene composita pro divitiis computatur’&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 18'''): &amp;quot;''Nunc quid distinctio sit, videamus, quoniam ex distinctionibus clausule est integrum '''membrum''', dictiones debita ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 358)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis est res breviter absoluta que, cum sententiam finit, alio rursus orationis '''membro''' excipitur, hoc modo: ‘Divitias multas habet, et divitiis non expletur’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 362)''': &amp;quot;''Dissolutio est, cum singulis '''membris''' redditur suum verbum, nulla interposita coniunctione, hoc modo: ‘Succumbitc vitium, virtus regnat, natura triumphat’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 45)''': &amp;quot;''Nam distinctio, que a Tullio '&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'''membrum'''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' vocatur, est 'res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-48)''': &amp;quot;''Nam innovare presumptum '''membrum''' est uti exornatione rhetorica,que dicitur interpretatio. Nam 'interpretatio est que iterans idem non redintegrat verbum, sed id commutat quod positum est verbum alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: ‘hic est qui patriam decoravit; hic est qui civitatem honoris insigniis illustravit’. Commutatur enim hec prima distinctio alia distinctione idem valente.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-49)''': &amp;quot;''Regula que sequitur punctum docet addere '''membro'''&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 50)''': &amp;quot;''Huius '''membri''' finem occupat punctus planus cum virgula superius elevata.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 51)''': &amp;quot;''Clausula utique est in plurium contiguitate '''membrorum''' comprehensio perfecte sententie, capitali semper apice inchoanda ad ostendendum principii dignitatem et ad seiungendum precedentes a sequentibus intellectus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: 58)''': &amp;quot;''Colam uero '''membrum''' esse dicimus, quando diuersa uel aduersa responsiua uel simpliciter positiua accidentia uni rei damus, quibus laudem uel uituperationem quadam uerborum conculcatione expolite signamus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: 443)''': &amp;quot;''Quarum prima dicitur suspensiua seu media distinctio, seu metrum, seu colon quod latine dicitur '''membrum'''.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), 78v''': “IL PERIODO, di cui habbiamo sopra detto […] ha più '''membri'''; i quali, per che non altrimente, che facciano quei del corpo, a diversi uffici possono servire; ricevono ancora diverse forme di punti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', '''''Ars Grammatica'', II, 6, 372''': “In lectione tota sententia periodus dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est '''membra''' et caesa]”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le '''membra''', le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guidotto da Bologna, ''Fiore di rettorica'', 1-64''': “È un altro ornamento, che si appella '''membro''', il quale si fa quando una parola cade dall’altra, e può essere di due '''membri''' e di tre. Di due in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici». Di tre, in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici e te medesimo non rilevasti»”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) II, 18, 2''': “''Comma est iuncturae finitio, ut puta: “Etsi uereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud'' ''comma: “ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum'' ''sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sic que deinde ex pluribus membris fit periodos, id'' ''est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt”''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537), 351''': “''Itaque, subaudiendum aliud verbum in altero '''membro''' videtur, fortasse, iudico, aut mutandum illud'' gerendum ''in'' gerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Fabius Quintilianus, ''Institutio oratoria'', IX.4.CXXII''': “''comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars '''membri'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Rhetorica ad Herennium'' IV.xix.26''': “'''''Membrum''''' ''orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio '''membro''' orationis excipitur, hoc pacto: ‘Et inimico proderas’ Id est unum quod appellamus '''membrum'''; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‘Et amicum laedebas.’''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.54.16''': &amp;quot;''Verum superior periodus constat ex duobus '''membris''' et ex tribus et ex quattuor interdum et sex quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri quam monocolon periodon appellant cum sit colon potius''.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'' (1539), 6r-6v''': “La ditione è una accolta di lettere o di sillabe la quale accolta significa alcuna cosa, sì come ''Paradiso''. La oratione o il '''membro''' che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato '''membro''', che come il corpo è distinto in tanti membri, così il circuito è composto ancora di tanti '''membri''', de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto. Il perfetto è quando si dice: ''Io amando Dio, ho giovato a l’anima mia''‚ è perfetto, per ciò che ha il senso perfetto. L’imperfetto è quando si dice, ''lo volendo'' ''servire Dio'', però è imperfetto, per ciò ch’è il senso imperfetto. Il circuito si compone di membri perfetti o d’imperfetti, al quale si convengono nove cose, ciò è il nome, il verbo, il participio, lo pronome, la prepositione, l’adverbio, la intergettione, la congiuntione, e l’articolo.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=630</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=630"/>
		<updated>2026-03-05T09:40:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di Membrum (membro) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino ''membrum'' e il corrispettivo italiano ''membro'', calchi del greco ''κῶλον'', indicano generalmente sia in ambito grammaticale che retorico una sequenza di parole significativa e autonoma dal punto di vista sintattico e ritmico all’interno della frase. In molte circostanze, tuttavia, assumono la connotazione di “frase” all’interno di una frase complessa, come unità sintattica dotata di grammaticalità ma non di senso compiuto in sé e per sé.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia latina ===&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2022), (2024) mostra le radici del termine nell’ambito della grammatica, della retorica e della musica quale segmento della ''clausola'', e come il termine abbia avuto una certa diffusione in ambito grammaticale e retorico. Ciò è stato indubbiamente favorito dall’immediatezza dell’evidente valenza metaforica rispetto alla biologia umana. Il termine trova una certa diffusione sulla scia di Donato  (''Ars Grammatica'', II, 6, 372)., Quintiliano e soprattutto della pseudo-ciceroniana ''Rhetorica ad Herennium''. Lo ritroviamo poi in numerosi autori medievali in contesto stilistico-metrico, retorico e grammaticale come esplicita traduzione di ''colon.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Schad (2007), nonostante gli utilizzi rintracciati, non menziona ''membrum'' tra le voci del proprio dizionario, anche se il termine compare con le medesime connotazioni semantiche in esempi riportati in altre voci.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana ===&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999: 333-334) registra il traducente ''membro'' con il valore metalinguistico di “segmento di discorso, periodo o frase”, e secondo il GDLI esso è menzionato per la prima volta con questa accezione da Guidotto da Bologna, nel XIII secolo. Come approfondito da Cotticelli-Kurras (2025b) e (2025c), Fornara (2013) e Righi (2025), il termine, anche nella sua variante ''membretto'', ritorna in molti dei principali grammatici rinascimentali per identificare le stesse unità sintattiche individuate in precedenza; inoltre, l’uso del termine è strettamente legato in tutti questi autori all’indagine sulla punteggiatura quale strumento di analisi sintattica del testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Dolce Ludovico Dolce] (1508/1510 – 1568)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guidotto_da_Bologna Guidotto da Bologna] (XIII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Thomas_Linacre Thomas Linacre] (1460 ca. – 1524)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membrum'' come “sintagma” o “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus, Ars Grammatica, G. L. K., 4, '''372.'''&lt;br /&gt;
* Guidotto da Bologna ''Fiore di Rettorica,'' '''1-64'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) '''II, 18,''' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537'''), 351'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio oratoria,'' '''IX.4.CXXII'''.&lt;br /&gt;
* ''Rhetorica ad Herennium'' '''IV.xix.26'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.16'''&lt;br /&gt;
* Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: '''27, 29, 33, 33-34, 47'''.&lt;br /&gt;
* Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: '''15, 18'''.)&lt;br /&gt;
* Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: '''358''', '''362''').&lt;br /&gt;
* Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: '''45''', '''47-48''', '''49''', '''50''', '''51''').&lt;br /&gt;
* Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: '''58''').&lt;br /&gt;
* Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: '''443''').&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membro'' come “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L. Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), '''78v'''.&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''.&lt;br /&gt;
* G. Tizzone, ''Grammatica volgare'' (1539), '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021), “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (ed.), ''Submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age. Sources, models, and interpretative strategies, Palermo 28-30 novembre 2019'' ''(“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)''. Roma: Il Calamo: 9-35.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna'', Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)'', Roma: Il Calamo, 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari'', a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025c), “Theoretische Ansätze zur Grammatikschreibung der Volkssprachen: der Fall der italienischen Syntax und ihrer Metasprache in der Renaissance”, ''XXXIV. Internationales Kolloquium des Studienkreis „Geschichte der Sprachwissenschaft“(SGdS'', Atene, 2-4 ottobre 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Alessio''', G. C. (1983), ''Bene Florentinus. Candelabrum'', Padova: Antenore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Arcuti''', S. (1993), ''Iohannis Bonandree Brevis introductio ad dictamen'', Galatina: Congedo Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), ''Grande dizionario della lingua italiana'', Torino: UTET, 1961-1998.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice,''' C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835) [1711], ''Lexicon totius latinitatis'', https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Gaudenzi''', A. (1890), ''Guidonis Fabe summa dictaminis'', «Il Propugnatore» 3/13-14 (1890): 287-338 –  3/16-17 (1890): 345-393.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lewis''', C.T., e C. Short (1879), ''A Latin Dictionary'', Oxford: OUP, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Von Rockinger''', L. (1863), ''Briefsteller und Formelbücher des elften bis vierzehnten Jahrhunderts'', vol. 1, München, Georg Franz&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vecchi''', G. (1963), ''Bonus Lucensis. Cedrus Libani'', Modena, Società Tipografica Modenese.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]]'', ''[[Clausula|clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''costruzzione'', ''[[distinctio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 27)''': &amp;quot;''Distinctio igitur est unius clausule integrum '''membrum''', dictiones digna ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 29)''': &amp;quot;''At si ex uno tantum '''membro''' constiterit [scil. clausula] monocolon vocabitur sed ad modum periodi est punctanda, ut ‘Res ditissima est paupertas bene composita’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33)''': &amp;quot;''Mediocritas itaque observatur si ex duobus vel tribus '''membris''' vel quatuor vel quinque clausula contexatur.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 33-34)''': &amp;quot;''Hec clausula est '''bimembris''': 'Largitas facit claros, sed avaritia reddit homines odiosos'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bene Florentinus, ''Candelabrum'' (ed. Alessio 1983: 47)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis vocatur res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione, que aliud '''membrum''' orationis denuo cognoscitur expectare.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 15)''': &amp;quot;''Si ergo ex uno '''membro''' clausula contexatur, monocolon vocabitur, sed ad modum periodi est punctanda, ut: ‘Paupertas bene composita pro divitiis computatur’&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bonus Lucensis, ''Cedrus Libani'' (ed. Vecchi 1963: 18'''): &amp;quot;''Nunc quid distinctio sit, videamus, quoniam ex distinctionibus clausule est integrum '''membrum''', dictiones debita ordinatione contexens et sententias a nexu dubitationis expediens.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 358)''': &amp;quot;'''''Membrum''' orationis est res breviter absoluta que, cum sententiam finit, alio rursus orationis '''membro''' excipitur, hoc modo: ‘Divitias multas habet, et divitiis non expletur’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guido Faba, ''Summa dictaminis'' (Gaudenzi 1890: 362)''': &amp;quot;''Dissolutio est, cum singulis '''membris''' redditur suum verbum, nulla interposita coniunctione, hoc modo: ‘Succumbitc vitium, virtus regnat, natura triumphat’.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 45)''': &amp;quot;''Nam distinctio, que a Tullio '&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'''membrum'''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' vocatur, est 'res breviter absoluta sine totius sententie demonstratione'.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-48)''': &amp;quot;''Nam innovare presumptum '''membrum''' est uti exornatione rhetorica,que dicitur interpretatio. Nam 'interpretatio est que iterans idem non redintegrat verbum, sed id commutat quod positum est verbum alio verbo, quod idem valeat, hoc modo: ‘hic est qui patriam decoravit; hic est qui civitatem honoris insigniis illustravit’. Commutatur enim hec prima distinctio alia distinctione idem valente.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 47-49)''': &amp;quot;''Regula que sequitur punctum docet addere '''membro'''&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 50)''': &amp;quot;''Huius '''membri''' finem occupat punctus planus cum virgula superius elevata.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannis Bonandree, ''Brevis introductio ad dictamen'' (ed. Arcuti 1993: 51)''': &amp;quot;''Clausula utique est in plurium contiguitate '''membrorum''' comprehensio perfecte sententie, capitali semper apice inchoanda ad ostendendum principii dignitatem et ad seiungendum precedentes a sequentibus intellectus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo Bononiensis, ''Rationes dictandi prosaice'' (ed. Rockinger 1863: 58)''': &amp;quot;''Colam uero '''membrum''' esse dicimus, quando diuersa uel aduersa responsiua uel simpliciter positiua accidentia uni rei damus, quibus laudem uel uituperationem quadam uerborum conculcatione expolite signamus.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Konrad Von Mure, ''Summa de arte prosandi'' (ed. Rockinger 1863: 443)''': &amp;quot;''Quarum prima dicitur suspensiua seu media distinctio, seu metrum, seu colon quod latine dicitur '''membrum'''.&amp;quot;''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), 78v''': “IL PERIODO, di cui habbiamo sopra detto […] ha più '''membri'''; i quali, per che non altrimente, che facciano quei del corpo, a diversi uffici possono servire; ricevono ancora diverse forme di punti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', '''''Ars Grammatica'', II, 6, 372''': “In lectione tota sententia periodus dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est '''membra''' et caesa]”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le '''membra''', le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guidotto da Bologna, ''Fiore di rettorica'', 1-64''': “È un altro ornamento, che si appella '''membro''', il quale si fa quando una parola cade dall’altra, e può essere di due '''membri''' e di tre. Di due in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici». Di tre, in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici e te medesimo non rilevasti»”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) II, 18, 2''': “''Comma est iuncturae finitio, ut puta: “Etsi uereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud'' ''comma: “ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum'' ''sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sic que deinde ex pluribus membris fit periodos, id'' ''est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt”''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537), 351''': “''Itaque, subaudiendum aliud verbum in altero '''membro''' videtur, fortasse, iudico, aut mutandum illud'' gerendum ''in'' gerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Fabius Quintilianus, ''Institutio oratoria'', IX.4.CXXII''': “''comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars '''membri'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Rhetorica ad Herennium'' IV.xix.26''': “'''''Membrum''''' ''orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio '''membro''' orationis excipitur, hoc pacto: ‘Et inimico proderas’ Id est unum quod appellamus '''membrum'''; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‘Et amicum laedebas.’''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.54.16''': &amp;quot;''Verum superior periodus constat ex duobus '''membris''' et ex tribus et ex quattuor interdum et sex quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri quam monocolon periodon appellant cum sit colon potius''.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'' (1539), 6r-6v''': “La ditione è una accolta di lettere o di sillabe la quale accolta significa alcuna cosa, sì come ''Paradiso''. La oratione o il '''membro''' che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato '''membro''', che come il corpo è distinto in tanti membri, così il circuito è composto ancora di tanti '''membri''', de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto. Il perfetto è quando si dice: ''Io amando Dio, ho giovato a l’anima mia''‚ è perfetto, per ciò che ha il senso perfetto. L’imperfetto è quando si dice, ''lo volendo'' ''servire Dio'', però è imperfetto, per ciò ch’è il senso imperfetto. Il circuito si compone di membri perfetti o d’imperfetti, al quale si convengono nove cose, ciò è il nome, il verbo, il participio, lo pronome, la prepositione, l’adverbio, la intergettione, la congiuntione, e l’articolo.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=629</id>
		<title>Propositio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=629"/>
		<updated>2026-03-04T07:58:54Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''propositio'' indica da tradizione la '''frase dichiarativa che unisce soggetto e predicato''', capace di essere vera o falsa. Con questa accezione, il termine è ampiamente attestato sia nell’antichità che nella tradizione dialettica e logica medievale, e nello sviluppo della distinzione tra ''propositio simplex'' e ''composita'' pone le basi per i concetti di '''frase complessa''' e dei principi di '''subordinazione'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nel corso del tempo, negli studi grammaticali la parola assume sempre più generalmente la connotazione di “struttura predicativa”, cioè come unità sintattica completa, e con tale significato i suoi traducenti si diffondono nel corso dei secoli nelle varie tradizioni volgari europee.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Le origini del termine risalgono alla ''Retorica'' di Aristotele, nella quale è utilizzato con il significato di espressione verbale dichiarativa che unisce un soggetto e un predicato, affermando o negando qualcosa della realtà. In quanto tale, la ''propositio'' è l'unica struttura linguistica dotata di valore di verità, ovvero giudicabile come vera o falsa.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella logica antica, come ricorda Graffi (2009, 64-65), si sviluppa poi, sulla scia di Boezio, la distinzione tra ''propositio simplex'' e ''composita'', in cui quest’ultima rappresenta l’unione di due o più ''propositiones simplices''; Boezio distingue inoltre tra ''oratio perfecta'', cioè dotata di senso compiuto, e ''imperfecta'', ovvero “incompleta” sia dal punto di vista semantico che sintattico. Le due nozioni pongono così le basi, quanto meno a livello intuitivo, del concetto di “frase complessa”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra Cotticelli-Kurras (2021c), ''propositio'' si lega a doppio filo anche con altri termini significativi dal punto di vista metalinguistico, come ''expositio'', utilizzato in età medievale anche nella logica nell’ambito della formulazione delle proposizioni. Soprattutto, però, come emerge in Cotticelli (2023), il termine compare nella tradizione medievale come etichetta per determinate proposizioni subordinate (ipotetica, causale, modale ecc.) nei testi di dialettica dei Modisti. Lo osserviamo in particolare in Buridan, che insiste molto sia nella struttura predicativa binaria delle frasi complesse che sull’importanza del ruolo della congiunzione. Il discorso si innesta nella discussione sugli eventuali ''modi significandi'' e i ''constructibilia'' che costituiscono le frasi. La discussione compie così un salto di qualità rispetto alla definizione canonica di frase tramandata da Prisciano, che chiaramente non si può applicare alle frasi dipendenti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione volgare umanistica e rinascimentale ===&lt;br /&gt;
Bianchi (2024) e Cotticelli-Kurras (2025) illustrano la progressiva fissazione del metalinguaggio sintattico nella tradizione grammaticale volgare europea, mostrando come ''proposition'' compaia (in alternativa a ''phrase'') già nel XVI sec. come etichetta preferenziale per le strutture predicative nella produzione grammaticale e logica francese in autori come Meigret e Ramus, e successivamente si cristallizzi nelle opere dei “Signori di Port-Royal”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Propositio'' ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori medievali:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049 - 1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206 - 1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270 - 1320)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Buridano Iohannes Buridanus] (1295/1300 - 1361)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Walter_Chatton|Gualterus de Chatton]] (c. 1290 – 1343)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Duns_Scoto Iohannes Duns Scotus] (1265/1266 - 1308)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robertus Kilwardby] (c. 1215 - 1279)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Occam Guillelmus de Ockham] (1288 - 1347)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Propositio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “enunciato dotato di valore di verità” nella logica e dialettica di matrice aristotelica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''2, 2, 208'''.&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Topica'', '''8, 3, 1, 521'''.&lt;br /&gt;
* Boetius, ''Commentarii in librum Aristotelis ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ'', Pars Prior, '''77'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Duns Scotus, ''Ordinatio (prologus et libri I-IV)'', '''I, 2, 5, 330'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “enunciato” nella tradizione modista, in rapporto alla ''constructio'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora)'', '''1, 7, 2, 653'''&lt;br /&gt;
* Anonimo di Praga, ''Quaestiones super Sophisticos Elenchos'', '''23'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quest. sup. Peryerm.,'' '''q. 3'''&lt;br /&gt;
* Robertus Kilwardby, ''Expositio libri Elenchorum'', (ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. '''8va-b''')&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “combinazione di soggetto e predicato (e copula)” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Guillelmus de Ockham, ''Expositio in librum Perihermenias Aristotelis'', '''I, 6, 354'''.&lt;br /&gt;
* Gualterus de Chatton, ''Lectura super Sententias,'' '''I, 3, 149'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura)'', '''2, 17, 366'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' nella definizione di proposizioni subordinate ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica'' ''(tractatus I-VI et VIII-IX)'', '''1, 7, 1, 70'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX)'', '''1, 7, 6, 77'''.&lt;br /&gt;
* Anonimus Norimbergensis, '''fol. 51ra'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Bianchi''', A. (2024), ''“Terminologia metalinguistica a Port-Royal tra grammatica, logica e retorica”,'' in Id. (a c. di), ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio'', Roma: Il Calamo, 245-266.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021a): “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (a c. di), ''The submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age Source, models,'' ''and interpretative strategies'', Roma: Il Calamo, 9-36.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax”, in L. Aliffi, A. Bartolotta e C. Nigrelli (a c. di), ''Perspectives on Language and Linguistics,'' Palermo: Palermo University Press, 99-122.                                                                         &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021c), “Expositio in the Middle Age grammars and commentaries”, ''Miscellanea di studi in onore di Diego Poli'', a c. di F. Chiusaroli, Roma: Il Calamo, 349-365.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2023), “The metalanguage of clause structures in medieval grammars: what is about dependent clauses?”, in Id., ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages'', Münster: Nodus Publikationen, 35-65.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025), “The role of syntax and its metalanguage in selected Renaissance grammars”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', 35 (1-2): 7-41.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages. Modistic models of sentence structure'', Cambridge: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Graffi''', G. (2009), “Origine e sviluppo della nozione di subordinazione frasale nella grammatica italiana”, ''Sintassi storica e sincronica dell'italiano: subordinazione, coordinazione, giustapposizione: atti del X Congresso della Società internazionale di linguistica e filologia italiana, Basilea, 30 giugno-3 luglio 2008 (Quaderni della Rassegna; 60)'', Firenze: Franco Cesati Editore, 59-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The Mirror of Grammar. Theology, philosophy and the Modistae''. Amsterdam/Philadelphia: Benjamins.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C. H. (1990): “On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction”, ''Histoire Épistémologie Langage''. 12/2: 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kretzmann''', N. (1970), “Medieval Logicians on the Meaning of the ''Propositio''”, ''The Journal of Philosophy'' 67-20, 767-787.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Law''', V. (1999): “Grammar”, in F. A. C. Mantello e A. G. Rigg (a c. di), ''Medieval Latin, an introduction and bibliographical guide'', Washington D.C.: The Catholic University of America, 288-295.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologn, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto storico italiano per il Medio evo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Pinborg''', J. (1980): “Can Constructions Be Construed? A problem in medieval syntactical theory”, ''Historiographia Linguistica''. 7/1–2: 201–210.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', 2, 2, 208''': “Patet hoc quod supra posuimus in huiusmodi modalibus determinationem ad modum apponendam, ut cum dicimus: 'necesse est Socratem vivere dum legit'; quod quidem ex natura constructionis ostenditur et ex subiecta '''propositionis''' essentia”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora)'', 1, 7, 2, 653''': “Et hujus ratio est, quia a facilioribus est inchoandum in omni arte: facilius autem est omne compositum in majora dividere, quam in minora: quia majora propinquiora sunt composito quam minora: composita autem sunt majora, quam ea ex quibus componuntur: sicut '''propositiones''' majores sunt, quam termini ex quibus fiunt '''propositiones''': et ideo oratione propter formam syllogismi disputata, prius resolvenda est in '''propositiones''' quam in terminos, et prius consideranda est habitudo '''propositionum''' quam terminorum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Topica'', 8, 3, 1, 521''': “Aliud autem documentum, quod eum qui exercitatus esse voluerit, oportet scire orationes disputativas valentes ad ea problemata quae saepe incurrunt: haec enim communia sunt et ad multa valentia, et maxime de propriis '''propositionibus''' quibus utimur ad illa alia tanquam principiis: quia istae sunt constructiones et valent ad multa: in his '''propositionibus''' saepe contendunt ipsi respondentes cum opponentibus, quia in multis valent problematibus.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo di Praga, ''Quaestiones super Sophisticos Elenchos'', 23''': “hec '''propositio''' de virtute sermonis est falsa, tamen per accidens est vera. Declaratio primi: quoniam ista '''propositio''' in qua predicatum et subiectum repugnant per suas formas et una non est in potentia ad aliam, falsa est, sicut dicitur ' ‘seclentem’ etc. sunt forme repugnantes, scilicet forma sessionis et ambulationis; set hec '''propositio''' dicit istas formas repugnantes simul esse; ergo falsa est formaliter et per se et &amp;lt;de&amp;gt; virtute sermonis”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Boetius, ''Commentarii in librum Aristotelis'' ΠΕΡΙ ''ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ'', Pars Prior, 77''': “est enim simplex oratio quae duobus terminis constat. termini autem sunt nomina et verba, quae in simplici '''propositione''' praedicamus, ut in eo quod est Socrates disputat Socrates et disputat termini sunt. et qui minor terminus in enuntiatione proponitur, ut Socrates subiectus dicitur et ponitur prior; qui vero maior, praedi­catur et locatur posterior, ut disputat”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quest. sup. Peryerm.,'' q. 3''': “si voces significarent passiones sive conceptus rerum, tune omnes '''propositiones''' in quibus predicantur predicata realia essent false, et omnis '''propositio''' per se esset per accidens, ut dicendo ‘homo est animal’; quia si iste voces significarent passiones, tune denotaretur quod passio sive conceptus hominis esset conceptus animalis, et quod conceptus animalis predicaretur de conceptu hominis; sed hoc est falsum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura)'', 2, 17, 366''': “Quantum ad primum sciendum est quod '''propositio''' de primo modo dicta est in universalem affirmativam veram convertibilem universaliter seu in '''propositionem''' cuius subiectum et praedicatum de se invicem universaliter affirmative sunt verisimilia, sicut est illa: omnis homo est risibilis.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica'' ''(tractatus I-VI et VIII-IX)'', 1, 7, 1, 70''': “Sequitur de '''propositionibus''' hypotheticis. '''Propositio''' hypothetica est quae habet duas categoricas coniunctas per aliquam coniunctionem vel per aliquod adverbium. Et dicitur hypothetica ab 'hypos' quod est 'sub' et 'thesis' 'positio', quasi supposita locutio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX)'', 1, 7, 6, 77''': “Causalis est illa in qua coniunguntur duae categoricae per hanc coniunctionem 'quia'. Ad veritatem eius requiritur quod antecedens sit causa consequentis, ut 'quia sol lucet super terram, dies est'. Ad falsitatem eius requiritur quod antecedens non sit causa consequentis, ut 'quia Socrates currit, sol eclipsatur'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gualterus de Chatton, ''Lectura super Sententias,'' I, 3, 149''': “Primo, quia ad istam conclusionem sequitur quod haec '''propositio''' formata in mente ‘Pater est Spiritus Sanctus’, sit '''propositio''' vera in significando, quia significat omnino idem quod ista '''propositio''' ‘Spiritus Sanctus est Spiritus Sanctus’; igitur est vera in significando. Assumptum patet, quia subiectum illius '''propositionis''' significat idem cum subiecto istius '''propositionis''' per te, et praedicatum illius cum praedicato istius, et copula illius cum copula istius; igitur '''propositiones''' significant omnino idem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Duns Scotus, ''Ordinatio (prologus et libri I-IV)'', I, 2, 5, 330''': “Tamen sicut antecedens secundum compositionem et divisionem, distinguunt etiam aliqui principalem '''propositionem''', quasi ista ‘solus Pater est Deus’ possit habere sensum compositionis falsum et sensum divisionis verum, - adducentes illud Prisciani II Constructionum: Inter exigens et exactum cadit ‘qui est’ medium.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robertus Kilwardby, ''Expositio libri Elenchorum''''', '''(ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. 8va-b)''': “Ad secundum dicendum quod bene sequitur ‘latrabile, est, ergo canis est’ et non econverso; et cum probat quod sequitur econverso, dicendum quod dupliciter contingit unam vocem significare plura sub copulatione, quia aut ita quod uox tota (add. s.l.) equivoca cuilibet significato divisim respondeat aut diverse partes vocis diversis significatis; ista autem '''propositio''' ‘ad copulatiuam sequitur quelibet sua pars’ intelligenda est quando plura per eandem vocem sub copulatione significantur, et tamen vox illa tota non respondet cuilibet significato, immo pars vocis parti significati et non pars toti, ut hic ‘Sortes currit, Plato currit’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus Norimbergensis, fol. 51ra''': “In '''propositionibus''' modalibus dictum supponit verbo personali, ut ‘Socratem currere est possibile’, verbum autem personale requirit nominativum in supposito, qui in neutra partium dicti videtur esse.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guillelmus de Ockham, ''Expositio in librum Perihermenias Aristotelis'', I, 6, 354''': “Et quando dicitur quod omnis '''propositio''' componitur ex subiecto et praedicato et copula, potest dici quod hoc est verum de propositionibus prolatis et scriptis.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=628</id>
		<title>Propositio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Propositio&amp;diff=628"/>
		<updated>2026-03-04T07:58:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''propositio'' indica da tradizione la '''frase dichiarativa che unisce soggetto e predicato''', capace di essere vera o falsa. Con questa accezione, il termine è ampiamente attestato sia nell’antichità che nella tradizione dialettica e logica medievale, e nello sviluppo della distinzione tra ''propositio simplex'' e ''composita'' pone le basi per i concetti di '''frase complessa''' e dei principi di '''subordinazione'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nel corso del tempo, negli studi grammaticali la parola assume sempre più generalmente la connotazione di “struttura predicativa”, cioè come unità sintattica completa, e con tale significato i suoi traducenti si diffondono nel corso dei secoli nelle varie tradizioni volgari europee.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Le origini del termine risalgono alla ''Retorica'' di Aristotele, nella quale è utilizzato con il significato di espressione verbale dichiarativa che unisce un soggetto e un predicato, affermando o negando qualcosa della realtà. In quanto tale, la ''propositio'' è l'unica struttura linguistica dotata di valore di verità, ovvero giudicabile come vera o falsa.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella logica antica, come ricorda Graffi (2009, 64-65), si sviluppa poi, sulla scia di Boezio, la distinzione tra ''propositio simplex'' e ''composita'', in cui quest’ultima rappresenta l’unione di due o più ''propositiones simplices''; Boezio distingue inoltre tra ''oratio perfecta'', cioè dotata di senso compiuto, e ''imperfecta'', ovvero “incompleta” sia dal punto di vista semantico che sintattico. Le due nozioni pongono così le basi, quanto meno a livello intuitivo, del concetto di “frase complessa”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra Cotticelli-Kurras (2021c), ''propositio'' si lega a doppio filo anche con altri termini significativi dal punto di vista metalinguistico, come ''expositio'', utilizzato in età medievale anche nella logica nell’ambito della formulazione delle proposizioni. Soprattutto, però, come emerge in Cotticelli (2023), il termine compare nella tradizione medievale come etichetta per determinate proposizioni subordinate (ipotetica, causale, modale ecc.) nei testi di dialettica dei Modisti. Lo osserviamo in particolare in Buridan, che insiste molto sia nella struttura predicativa binaria delle frasi complesse che sull’importanza del ruolo della congiunzione. Il discorso si innesta nella discussione sugli eventuali ''modi significandi'' e i ''constructibilia'' che costituiscono le frasi. La discussione compie così un salto di qualità rispetto alla definizione canonica di frase tramandata da Prisciano, che chiaramente non si può applicare alle frasi dipendenti.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione volgare umanistica e rinascimentale ===&lt;br /&gt;
Bianchi (2024) e Cotticelli-Kurras (2025) illustrano la progressiva fissazione del metalinguaggio sintattico nella tradizione grammaticale volgare europea, mostrando come ''proposition'' compaia (in alternativa a ''phrase'') già nel XVI sec. come etichetta preferenziale per le strutture predicative nella produzione grammaticale e logica francese in autori come Meigret e Ramus, e successivamente si cristallizzi nelle opere dei “Signori di Port-Royal”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Propositio'' ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori medievali:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049 - 1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206 - 1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270 - 1320)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Buridano Iohannes Buridanus] (1295/1300 - 1361)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Walter_Chatton|Gualterus de Chatton]] (c. 1290 – 1343)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Duns_Scoto Iohannes Duns Scotus] (1265/1266 - 1308)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robertus Kilwardby] (c. 1215 - 1279)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Occam Guillelmus de Ockham] (1288 - 1347)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Propositio'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “enunciato dotato di valore di verità” nella logica e dialettica di matrice aristotelica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''2, 2, 208'''.&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Topica'', '''8, 3, 1, 521'''.&lt;br /&gt;
* Boetius, ''Commentarii in librum Aristotelis ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ'', Pars Prior, '''77'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Duns Scotus, ''Ordinatio (prologus et libri I-IV)'', '''I, 2, 5, 330'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “enunciato” nella tradizione modista, in rapporto alla ''constructio'' ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora)'', '''1, 7, 2, 653'''&lt;br /&gt;
* Anonimo di Praga, ''Quaestiones super Sophisticos Elenchos'', '''23'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quest. sup. Peryerm.,'' '''q. 3'''&lt;br /&gt;
* Robertus Kilwardby, ''Expositio libri Elenchorum'', (ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. '''8va-b''')&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' come “combinazione di soggetto e predicato (e copula)” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Guillelmus de Ockham, ''Expositio in librum Perihermenias Aristotelis'', '''I, 6, 354'''.&lt;br /&gt;
* Gualterus de Chatton, ''Lectura super Sententias,'' '''I, 3, 149'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura)'', '''2, 17, 366'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Propositio'' nella definizione di proposizioni subordinate ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica'' ''(tractatus I-VI et VIII-IX)'', '''1, 7, 1, 70'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX)'', '''1, 7, 6, 77'''.&lt;br /&gt;
* Anonimus Norimbergensis, '''fol. 51ra'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== '''Riferimenti''' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Bianchi''', A. (2024), ''“Terminologia metalinguistica a Port-Royal tra grammatica, logica e retorica”,'' in Id. (a c. di), ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio'', Roma: Il Calamo, 245-266.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021a): “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (a c. di), ''The submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age Source, models,'' ''and interpretative strategies'', Roma: Il Calamo, 9-36.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax”, in L. Aliffi, A. Bartolotta e C. Nigrelli (a c. di), ''Perspectives on Language and Linguistics,'' Palermo: Palermo University Press, 99-122.                                                                         &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021c), “Expositio in the Middle Age grammars and commentaries”, ''Miscellanea di studi in onore di Diego Poli'', a c. di F. Chiusaroli, Roma: Il Calamo, 349-365.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2023), “The metalanguage of clause structures in medieval grammars: what is about dependent clauses?”, in Id., ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages'', Münster: Nodus Publikationen, 35-65.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025), “The role of syntax and its metalanguage in selected Renaissance grammars”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', 35 (1-2): 7-41.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic Theory in the High Middle Ages. Modistic models of sentence structure'', Cambridge: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Graffi''', G. (2009), “Origine e sviluppo della nozione di subordinazione frasale nella grammatica italiana”, ''Sintassi storica e sincronica dell'italiano: subordinazione, coordinazione, giustapposizione: atti del X Congresso della Società internazionale di linguistica e filologia italiana, Basilea, 30 giugno-3 luglio 2008 (Quaderni della Rassegna; 60)'', Firenze: Franco Cesati Editore, 59-100.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The Mirror of Grammar. Theology, philosophy and the Modistae''. Amsterdam/Philadelphia: Benjamins.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C. H. (1990): “On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction”, ''Histoire Épistémologie Langage''. 12/2: 139-176.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kretzmann''', N. (1970), “Medieval Logicians on the Meaning of the ''Propositio''”, ''The Journal of Philosophy'' 67-20, 767-787.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Law''', V. (1999): “Grammar”, in F. A. C. Mantello e A. G. Rigg (a c. di), ''Medieval Latin, an introduction and bibliographical guide'', Washington D.C.: The Catholic University of America, 288-295.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologn, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto storico italiano per il Medio evo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Pinborg''', J. (1980): “Can Constructions Be Construed? A problem in medieval syntactical theory”, ''Historiographia Linguistica''. 7/1–2: 201–210.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', 2, 2, 208''': “Patet hoc quod supra posuimus in huiusmodi modalibus determinationem ad modum apponendam, ut cum dicimus: 'necesse est Socratem vivere dum legit'; quod quidem ex natura constructionis ostenditur et ex subiecta '''propositionis''' essentia”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora)'', 1, 7, 2, 653''': “Et hujus ratio est, quia a facilioribus est inchoandum in omni arte: facilius autem est omne compositum in majora dividere, quam in minora: quia majora propinquiora sunt composito quam minora: composita autem sunt majora, quam ea ex quibus componuntur: sicut '''propositiones''' majores sunt, quam termini ex quibus fiunt '''propositiones''': et ideo oratione propter formam syllogismi disputata, prius resolvenda est in '''propositiones''' quam in terminos, et prius consideranda est habitudo '''propositionum''' quam terminorum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Topica'', 8, 3, 1, 521''': “Aliud autem documentum, quod eum qui exercitatus esse voluerit, oportet scire orationes disputativas valentes ad ea problemata quae saepe incurrunt: haec enim communia sunt et ad multa valentia, et maxime de propriis '''propositionibus''' quibus utimur ad illa alia tanquam principiis: quia istae sunt constructiones et valent ad multa: in his '''propositionibus''' saepe contendunt ipsi respondentes cum opponentibus, quia in multis valent problematibus.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimo di Praga, ''Quaestiones super Sophisticos Elenchos'', 23''': “hec '''propositio''' de virtute sermonis est falsa, tamen per accidens est vera. Declaratio primi: quoniam ista '''propositio''' in qua predicatum et subiectum repugnant per suas formas et una non est in potentia ad aliam, falsa est, sicut dicitur ' ‘seclentem’ etc. sunt forme repugnantes, scilicet forma sessionis et ambulationis; set hec '''propositio''' dicit istas formas repugnantes simul esse; ergo falsa est formaliter et per se et &amp;lt;de&amp;gt; virtute sermonis”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Boetius, ''Commentarii in librum Aristotelis'' ΠΕΡΙ ''ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ'', Pars Prior, 77''': “est enim simplex oratio quae duobus terminis constat. termini autem sunt nomina et verba, quae in simplici '''propositione''' praedicamus, ut in eo quod est Socrates disputat Socrates et disputat termini sunt. et qui minor terminus in enuntiatione proponitur, ut Socrates subiectus dicitur et ponitur prior; qui vero maior, praedi­catur et locatur posterior, ut disputat”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quest. sup. Peryerm.,'' q. 3''': “si voces significarent passiones sive conceptus rerum, tune omnes '''propositiones''' in quibus predicantur predicata realia essent false, et omnis '''propositio''' per se esset per accidens, ut dicendo ‘homo est animal’; quia si iste voces significarent passiones, tune denotaretur quod passio sive conceptus hominis esset conceptus animalis, et quod conceptus animalis predicaretur de conceptu hominis; sed hoc est falsum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura)'', 2, 17, 366''': “Quantum ad primum sciendum est quod '''propositio''' de primo modo dicta est in universalem affirmativam veram convertibilem universaliter seu in '''propositionem''' cuius subiectum et praedicatum de se invicem universaliter affirmative sunt verisimilia, sicut est illa: omnis homo est risibilis.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica'' ''(tractatus I-VI et VIII-IX)'', 1, 7, 1, 70''': “Sequitur de '''propositionibus''' hypotheticis. '''Propositio''' hypothetica est quae habet duas categoricas coniunctas per aliquam coniunctionem vel per aliquod adverbium. Et dicitur hypothetica ab 'hypos' quod est 'sub' et 'thesis' 'positio', quasi supposita locutio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Buridanus, ''Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX)'', 1, 7, 6, 77''': “Causalis est illa in qua coniunguntur duae categoricae per hanc coniunctionem 'quia'. Ad veritatem eius requiritur quod antecedens sit causa consequentis, ut 'quia sol lucet super terram, dies est'. Ad falsitatem eius requiritur quod antecedens non sit causa consequentis, ut 'quia Socrates currit, sol eclipsatur'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gualterus de Chatton, ''Lectura super Sententias,'' I, 3, 149''': “Primo, quia ad istam conclusionem sequitur quod haec '''propositio''' formata in mente ‘Pater est Spiritus Sanctus’, sit '''propositio''' vera in significando, quia significat omnino idem quod ista '''propositio''' ‘Spiritus Sanctus est Spiritus Sanctus’; igitur est vera in significando. Assumptum patet, quia subiectum illius '''propositionis''' significat idem cum subiecto istius '''propositionis''' per te, et praedicatum illius cum praedicato istius, et copula illius cum copula istius; igitur '''propositiones''' significant omnino idem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Duns Scotus, ''Ordinatio (prologus et libri I-IV)'', I, 2, 5, 330''': “Tamen sicut antecedens secundum compositionem et divisionem, distinguunt etiam aliqui principalem '''propositionem''', quasi ista ‘solus Pater est Deus’ possit habere sensum compositionis falsum et sensum divisionis verum, - adducentes illud Prisciani II Constructionum: Inter exigens et exactum cadit ‘qui est’ medium.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Robertus Kilwardby, ''Expositio libri Elenchorum''''', '''(ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. 8va-b)''': “Ad secundum dicendum quod bene sequitur ‘latrabile, est, ergo canis est’ et non econverso; et cum probat quod sequitur econverso, dicendum quod dupliciter contingit unam vocem significare plura sub copulatione, quia aut ita quod uox tota (add. s.l.) equivoca cuilibet significato divisim respondeat aut diverse partes vocis diversis significatis; ista autem '''propositio''' ‘ad copulatiuam sequitur quelibet sua pars’ intelligenda est quando plura per eandem vocem sub copulatione significantur, et tamen vox illa tota non respondet cuilibet significato, immo pars vocis parti significati et non pars toti, ut hic ‘Sortes currit, Plato currit’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Anonimus Norimbergensis, fol. 51ra''': “In '''propositionibus''' modalibus dictum supponit verbo personali, ut ‘Socratem currere est possibile’, verbum autem personale requirit nominativum in supposito, qui in neutra partium dicti videtur esse.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guillelmus de Ockham, ''Expositio in librum Perihermenias Aristotelis'', I, 6, 354''': “Et quando dicitur quod omnis '''propositio''' componitur ex subiecto et praedicato et copula, potest dici quod hoc est verum de propositionibus prolatis et scriptis.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=627</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=627"/>
		<updated>2026-03-03T10:06:36Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Goswinus de Marbasio''',''' ''Tractatus de constructione'', 16, 1, '''55'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Dona|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Guli61&amp;quot;&amp;gt;[[#61Guli|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mart87&amp;quot;&amp;gt;[[#87Mart|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Goswinus de Marbasio,''' ''Tractatus de constructione'', 16, 1, '''55''': ''Ad ultimum dicendum quod '''congruitas''' causatur ex debita ordinatione dictionis cum dictione sub forma accidentium que sunt media construendi. Et dicitur 'ex debita ordinatione dictionum', quia in omni bona constructione exigitur quod unum constructibile debet significare per se stanter et reliquum dependenter''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr25&amp;quot;&amp;gt;[[#25Petr|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr42&amp;quot;&amp;gt;[[#42Petr|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Pris15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Pris|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;PrisI5&amp;quot;&amp;gt;[[#I5Pris|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Sedu|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Tommaso di Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Tomm04&amp;quot;&amp;gt;[[#04Tomm|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=626</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=626"/>
		<updated>2026-03-03T10:05:34Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Voci correlate */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (&amp;lt;span id=&amp;quot;aSchad&amp;quot;&amp;gt;[[#Schada|2007: 84]]&amp;lt;/span&amp;gt;) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covia|1984: 35]]&amp;lt;/span&amp;gt;), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington &amp;lt;span id=&amp;quot;bCovi&amp;quot;&amp;gt;[[#Covib|1984: 62]]&amp;lt;/span&amp;gt;). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (&amp;lt;span id=&amp;quot;aKell&amp;quot;&amp;gt;[[#Kella|2002: 191]]&amp;lt;/span&amp;gt;), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (&amp;lt;span id=&amp;quot;aCott&amp;quot;&amp;gt;[[#Cotta|2024b]]&amp;lt;/span&amp;gt;) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Alcuin|Alcuinus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:/Sedulius_Scottus|Sedulius Scotus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†858)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Albertus_Magnus|Albertus Magnus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Magister_Jordanus|Magister Jordanus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. 1230/50)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Robert_Kilwardby|Robert Kilwardby]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1215-1279)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Martin_of_Dacia|Martinus Dacus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (†1304) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Radulphus_Brito|Radulphus Brito]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1270-1320) &lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:William_of_Ockham|Gulielmus Occamus]]&amp;lt;/span&amp;gt; (1288-1347)&lt;br /&gt;
* &amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[[wikipedia:Thomas_of_Erfurt|Thomas of Erfurts]]&amp;lt;/span&amp;gt; (fl. XIV sec.)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Alcu&amp;quot;&amp;gt;[[#Alcu13|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Ars Laurenshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;54Arsl&amp;quot;&amp;gt;[[#Arsl54|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;23Dona&amp;quot;&amp;gt;[[#Dona23|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;15Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#Pris15|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;13Sedu&amp;quot;&amp;gt;[[#Sedu13|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;42Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr42|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;I5Pris&amp;quot;&amp;gt;[[#PrisI5|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;25Petr&amp;quot;&amp;gt;[[#Petr25|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Tommaso di Erfurt, ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;04Tomm&amp;quot;&amp;gt;[[#Tomm04|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;87Mart&amp;quot;&amp;gt;[[#Mart87|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Goswinus de Marbasio''',''' ''Tractatus de constructione'', 16, 1, [[55]].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', &amp;lt;span id=&amp;quot;40Albe&amp;quot;&amp;gt;[[#Albe40|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
* Gulielmus Occamus, ''Summa logicae'' &amp;lt;span id=&amp;quot;61Guli&amp;quot;&amp;gt;[[#Guli61|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''', et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2021b), “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''' '''P.''' (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Cotta&amp;quot;&amp;gt;[[#aCott|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Cotticelli-Kurras P.''' (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''' '''A.''' (2022), “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' / '''Rosier-Catach I.''' / '''Baratin''' '''M.''' / '''Lallot''' '''J.''' (1999), “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''' '''B.''' (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''' '''P.''' (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^&amp;lt;span id=&amp;quot;Covia&amp;quot;&amp;gt;[[#aCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt;&amp;lt;span id=&amp;quot;Covib&amp;quot;&amp;gt;[[#bCovi|&amp;lt;sup&amp;gt;b&amp;lt;/sup&amp;gt;]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Covington''' '''M. A.''' (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Kella&amp;quot;&amp;gt;[[#aKell|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Kelly''' '''L. G.''' (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''' '''A.''' (2020), “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2011), La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''' '''C.''' (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier-Catach I.''' (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;span id=&amp;quot;Schaa&amp;quot;&amp;gt;[[#aScha|^]]&amp;lt;/span&amp;gt; '''Schad S.''' (2007), A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[Clausula]], [[Constructio (grammatica)|Constructio]], [[oratio|Oratio]], [[sententia|Sententia]] &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
===Testi===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Se non altrimenti indicato, i testi sono citati secondo il database ''&amp;lt;span class=&amp;quot;extLink&amp;quot;&amp;gt;[https://clt.brepolis.net/llta LLT]&amp;lt;/span&amp;gt;''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus''', ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Albe40&amp;quot;&amp;gt;[[#40Albe|'''1, 401, 40''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus''', ''Grammatica'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Alcu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Alcu|'''858, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ars Laurenshamensis''', ''Expositio in Donatum maiorem prologus'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Arsl54&amp;quot;&amp;gt;[[#54Arsl|'''5, 54''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus''', ''Ars grammatica de partibus orationis'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Dona23&amp;quot;&amp;gt;[[#23Dona|'''23''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gulielmus Occamus''', ''Summa logicae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Guli61&amp;quot;&amp;gt;[[#61Guli|'''1, 3, 61''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus''', ''Modi significandi'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Mart87&amp;quot;&amp;gt;[[#87Mart|'''87''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Goswinus de Marbasio,''' ''Tractatus de constructione'', 16, 1, '''[https://wiki.prin2017-sire.eu/55 55]''': ''Ad ultimum dicendum quod '''congruitas''' causatur ex debita ordinatione dictionis cum dictione sub forma accidentium que sunt media construendi. Et dicitur 'ex debita ordinatione dictionum', quia in omni bona constructione exigitur quod unum constructibile debet significare per se stanter et reliquum dependenter''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr25&amp;quot;&amp;gt;[[#25Petr|'''833, 21-25''']]&amp;lt;/span&amp;gt;:'' 'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias''', ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Petr42&amp;quot;&amp;gt;[[#42Petr|'''2, 42''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Pris15&amp;quot;&amp;gt;[[#15Pris|'''II, 15''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans''  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis''', ''Institutiones grammaticae'', &amp;lt;span id=&amp;quot;PrisI5&amp;quot;&amp;gt;[[#I5Pris|'''XVIII, 5''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus''', ''In Donati artem minorem'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Sedu13&amp;quot;&amp;gt;[[#13Sedu|'''6, 13''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Tommaso di Erfurt''', ''Grammatica speculativa'', &amp;lt;span id=&amp;quot;Tomm04&amp;quot;&amp;gt;[[#04Tomm|'''304''']]&amp;lt;/span&amp;gt;: ''Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=542</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=542"/>
		<updated>2025-11-27T12:16:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomen sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent, ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=541</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=541"/>
		<updated>2025-11-27T12:11:14Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Riferimenti PRIN */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? in P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Merlin Defanti''', S. (2020) &amp;quot;‘''Quis vel qui''’. A controversial classification in Latin grammatical sources&amp;quot;, P. Cotticelli-Kurras (Ed.), ''Word, Phrase, and Sentence in Relation'', ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99 (2020): 151-202.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=540</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=540"/>
		<updated>2025-11-26T16:52:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ''ἄρθρον'', was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=539</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=539"/>
		<updated>2025-11-26T09:21:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ἄρθρον, was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI'','' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=538</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=538"/>
		<updated>2025-11-26T09:21:18Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ἄρθρον, was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI,'' 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet '''articulum''',' dico quod '''articulus''' non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut ''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui '''articuli''' sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=537</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=537"/>
		<updated>2025-11-26T09:20:27Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Testi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ἄρθρον, was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 26-27) illustra il ruolo dell'analisi della categoria degli articoli nella riflessione modista alla luce della discussione sulla possibilità che le parti del discorso fossero le stesse in tutte le lingue, essendo esse dai ''modi significandi'', nella convinzione che questi ultimi non fossero arbitrari. Chiaramente, in un tale contesto la categoria dell'articolo non poteva che creare dubbi interpretativi, che però vengono ad esempio risolti da un autore come Radolfo Brito (''Quaestiones'' LI: 91-92) negando la natura dell'articolo come parte del discorso a sé stante, nella convinzione che i nomi greci fossero indeclinabili e gli articoli fungessero da &amp;quot;segnacaso&amp;quot;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), ''articulus'' nella retorica classica è attestato anche con un'accezione molto diversa da quelle sinora presentate, cioè quella di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, '''91-92'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Radulphus Brito, ''Quaestiones'' LI, 91-92''': &amp;quot;Et cum dicitur, 'Graeci habent aliquam partem orationis quam non habemus, scilicet articulum,' dico quod articulus non est principaliter pars orationis, sed accidentaliter est inventa apud Graecos scilicet ad distinctionem casuum et generum, quia voces in Graeco sunt indistinctae in casibus et generibus, sicut '''antropos''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;' habetur in quolibet casu. Ideo aliqui articuli sunt inventi ad distinguendum casus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=536</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=536"/>
		<updated>2025-11-26T09:07:43Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di Articulus */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ἄρθρον, was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come però mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), nella retorica classica ''articulus'' è attestato anche con l’accezione di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', e spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_Abelardo Petrus Abaelardus] (1049-1172)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190-1264)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_Scoto_Eriugena Iohannes Scotus Eriugena] (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771,https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/ &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[clausula]]'', ''[[coniunctio]]'', ''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=535</id>
		<title>Articulus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Articulus&amp;diff=535"/>
		<updated>2025-11-26T09:03:25Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''articulus'' (prestito dal greco ''ἄρθρον'', introdotto nella discussione grammaticale da Aristotele nella ''Poetica'' e ripreso successivamente nella tradizione stoica e alessandrina) la grammaticografia latina indica solitamente la classe delle parole che svolgono funzione di '''determinanti''' definiti o di '''pronomi relativi''' all’interno della frase. Si riscontrano tuttavia nella lettura sia di età classica che tardo-latina o medievale alcune sovrapposizioni terminologiche tra il concetto di articolo e quello ''tout-court'' di pronome. Inoltre, in età classica il termine è attestato anche con l’accezione di “'''segmento minore della frase'''”, in opposizione a ''membrum'' e ''oratio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Nella tradizione medievale persiste in senso tecnico solamente l’accezione principale di “determinante”, anche per descrivere i pronomi relativi, con ulteriori confronti e approfondimenti in merito alla differenza categoriale rispetto ai pronomi in senso stretto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Vaahtera (2000: 233 n. 2) rimarca come sia frequente nella grammaticografia di epoca romana osservare che la lingua latina non possieda la categoria degli articoli: “The term ''articulus'', used for the Greek ἄρθρον, was, however, used of the Latin pronouns as well […] The grammarians may, in defining gender with the help of the pronoun, refer to it with expressions like ''pronomen vel articulus'' [...], or ''articulum sive articulare pronomen''”. Schad (2007: 42), infatti, registra unicamente le accezioni di ''articulus'' come ‘pronoun’, attestato in autori come Varrone, o ‘article’, facendo riferimento principalmente ai grammatici tardo latini.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Denecker e Swiggers (2018) compiono un’ampia panoramica sull’uso metalinguistico del termine ''articulus'' in epoca classica e tardo-latina, sciogliendone le ambiguità semantiche dovute ai mutamenti morfologici a cui è andata incontro la stessa lingua latina dall’età classica a quella tarda, e in seguito verso l’evoluzione delle lingue romanze. In particolare, sottolineano come il sistema pronominale latino sia andato incontro a una profonda catena di mutamenti “involving displacements of the members of the demonstrative set. ''Hic'' assumed the function of a generic anaphoric or cataphoric element; ''iste'' took the place of ''hic''; ''ille'' on the one hand replaced ''is'', and on the other started to take on the new function of nominal determiner, in competition with ''ipse''.” (Denecker e Swiggers 2018: 132). Tale mutamento si riflette a cascata sulle lingue romanze, alcune delle quali derivano il proprio sistema di articoli da ''ille'', altre da ''ipse''. Il dibattito sul ruolo dell’articolo nel sistema grammaticale prosegue anche in epoca alto-medievale in tutti i commentatori di Donato e Prisciano.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come però mostra chiaramente Cotticelli (2022: 354), nella retorica classica ''articulus'' è attestato anche con l’accezione di “segmento sintattico minore dell’''oratio''”, inferiore anche al ''membrum'', e spesso identificato con sintagmi composti da singole parole in posizione incidentale all’interno della frase. Forcellini (1835: I.292), infatti, riporta regolarmente anche questa accezione, con riferimenti ad esempio a Cicerone e Quintiliano. Tale accezione però non prosegue nella tradizione grammaticale successiva.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
''Articulus'' compare in senso tecnico, tra gli altri, nei seguenti autori di epoca medievale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus (1049-1172)&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus (1193/1206-1280)&lt;br /&gt;
* Alcuinus (735 ca.- 804)&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis (1190-1264)&lt;br /&gt;
* Petrus Helias (fl. XII sec.)&lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus (744-799)&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena (815 ca. -877)&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus (†858)&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei (1175-1240)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Articulus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Definizione di ''Articulus'' come parte del discorso e ruolo nel sistema grammaticale ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2.&lt;br /&gt;
* Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'' '''('''GL 1), '''300-301'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''I.5'''&lt;br /&gt;
* Iohannes Scotus Eriugena, ''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' '''5.599'''.&lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''2.54.9'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in relazione alla ''constructio'' dei pronomi relativi (e della frase in generale) ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias''', '''12.30.405'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis''',''' ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.128'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', '''I.185'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' in opposizione a ''pronomen'' nell’analisi morfologica ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', '''I, 15, 31'''.&lt;br /&gt;
* ''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', '''2.131-132'''&lt;br /&gt;
* Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', '''26.206'''.&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.11'''.&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I'''.323'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.111.'''&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''2.192-193.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Articulus'' come “segmento della costruzione sintattica” (inferiore al ''membrum'') ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero, ''De oratore'', '''3.186'''.&lt;br /&gt;
* M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'', '''4.19.26'''.&lt;br /&gt;
* Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'', '''13.3.51'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), “Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation”, ''Ancient'' ''Grammars and'' ''Contexts'' 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), “The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars”, ''Corpus Christianorum. Lingua'' ''Patrum'' 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”, in M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli (Eds.), ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.''. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93-115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, in Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024), “The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes”, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'' 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Aebischer''', P. (1948). “Contribution à la protohistoire des articles ''ille'' et ''ipse'' dans les langues romanes”, ''Cultura neolatina'' 8: 181–203.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Baratin''', M., B. '''Colombat''' e L. '''Holtz''' (Eds.) (2009). ''Priscien: transmission et refondation de la grammaire, de l’Antiquité aux Modernes'', Turnhout.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Calboli''', G. (1990). “Les pronoms démonstratifs latins et la formation de l’article roman”. ''RPh'' 64: 71–78.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Denecker''', T. e P. '''Swiggers''' (2018), “The ''articulus'' according to Latin grammarians up to the early Middle Ages: The complex interplay of tradition and innovation in grammatical doctrine”, ''Glotta'' 94: 127-152.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Desbordes''', F. (1988). “La fonction du grec chez les grammairiens latins”, in Rosier Catach (1988: 15–26).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&amp;lt;nowiki&amp;gt;https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lepschy''', G. (Ed.) (1994). ''History of Linguistics.'' Volume II: ''Classical and Medieval Linguistics''. [English translation of the Italian original (1990)] London / New York.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (Ed.) (1988). ''L’héritage des grammairiens latins de l’Antiquité aux Lumières''. ''Actes du Colloque de Chantilly, 2–4 septembre 1987''. Louvain.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schöpsdau''', K. (1992), “Vergleiche zwischen Lateinisch und Griechisch in der antiken Sprachwissenschaft”, in C. W. Müller / K. Sier / J. Werner (Eds.), ''Zum Umgang mit fremden Sprachen in der griechischrömischen'' ''Antike'', Stuttgart, 115–136.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. (1995). “L’héritage grammatical gréco-latin et la grammaire au moyen âge”, in A. Welkenhuysen / H. Braet / W. Verbeke (Eds.), ''Mediaeval Antiquity'', Leuven, 159–195.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Swiggers''', P. e A. '''Wouters''' (2009). “L’analyse du pronom comme catégorie morpho-sémantique”, in Baratin / Colombat / Holtz (2009: 341–364).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vaahtera''', J. (2000). “Observations on ''genus nominum'' in the Roman grammarians”, ''Arctos'' 34: 233–251.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Vineis''', E. ed A. '''Maierù''' (1994). “Medieval linguistics”, in Lepschy (1994: 134–346).&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''clausola'', ''coniunctio'', ''constructio'', ''membrum'', ''oratio'', ''sententia''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Logica 'ingredientibus': Glossae super 'Peri hermeneias'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'', 12.30.405''': “Vnde Priscianus in secundo Constructionum &amp;quot;cum dico&amp;quot; inquit &amp;quot;Bonum est legere, nil est aliud significatio nisi Bona est lectio; itaque apud Graecos etiam '''articulis''' adiungitur infinitum more nominum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Excerptiones super Priscianum'', I.15.31''': “Nam pronomen 'hic', quod grammatici in declinatione loco praepositiui, ut dictum est, ponunt '''articuli''', numquam in oratione sensum articuli habet. […] 'Qui' uero, quod est una pars et simplex potest subiunctiui loco '''articuli''' accipi, nisi in diuidendis (in illis enim non 'qui' sed pronomina uel nomina ponimus).”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Anonymus ad Cuimnanum''. ''Expossitio latinitatis'', 2.131-132: “'''LATINI '''ARTICVLVM''' NON ADNVMERANT, id est cum pronomine iungunt. Sed inter pronomen et '''articulum''' hoc interest, quod pronomen quando pro nomine ponitur, ut est 'magistrum quaere et hunc audi'; '''articulus''' est autem, si coniungas cum nomine, ut 'hic magister bonus est'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aristoteles (pseudo), ''Rhetorica ad Alexandrum'', 26.206: “'''Attendere vero pronominibus''',''' quae loco '''articulorum''' ponuntur, ut in condecenti ponantur, in his vide; ea quidem igitur, quae in pronominibus observantur, haec sunt: &amp;quot;Hic homo hunc hominem nocet.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis, Expositio in Donatum maiorem.'' 2''': “LATINI '''ARTICULUM''' NON ANNUMERANT, GRECI INTERIECTIONEM. Idcirco Latini '''articulum''' in numero partium non deputant, quia '''articulum''' pronominibus coniungentes interiectionem octavam partem habent, Greci quoque ideo interiectionem inter partes non annumerant, quia interiectionem adverbiis applicantes articulum octavam partem dicunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.128''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relatiuus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur praepositiui, eo scilicet quod in declinatione praeponuntur nominibus ad discernenda genera, et casus; sicut hic, et haec, et hoc, apud nos; nec ibi significant relationem, sed solam generum, et casuum discretionem; licet idem '''articuli''' in constructionibus relatiuè ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero, ''De oratore'', 3.186''': “si continuatio verborum haec soluta multo est aptior atque iucundior, si est '''articulis''' membrisque distincta, quam si continuata ac producta, membra illa modificata esse debebunt.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Tullius Cicero (pseudo), ''Rhetorica ad Herennium'',''' '''4.19.26''': “'''Articulus''' dicitur cum singula verba intervallis distinguuntur caesa oratione, hoc modo: “Acrimonia, voce, vultu adversarios perterruisti.” Item: Inimicos invidia, iniuriis, potentia, perfidia sustulisti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes Grammaticus, ''Ars grammatica'', GL 1.300-301''': “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum participium adverbium coniunctio praepositio interiectio; Scauro videtur et appellatio. Ex his primae quattuor declinabiles sunt, sequentes indeclinabiles. Latini '''articulum''', Graeci interiectionem non adnumerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', I.5''' : “Partes orationis sunt octo, nomen pronomen verbum adverbium participiutn coniunctio praepositio interiectio. ex his duae sunt principales partes orationis, nomen et verbum. Latini '''articulum''' non adnumerant, Graeci interiectionem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica''''', '''II.11''': “Inter pronomina et '''articulos''' hoc interest, quod pronomina ea putantur, quae, cum sola sint, vicem nominis conplent, ut ''quis'', ''iste'', ''ille''; '''articuli''' vero cum [pronominibus aut] nominibus aut participiis iunguntur, ut ''hic'' ''huius'' ''huic'' ''hunc'' o ''ab hoc'', et pluraliter ''hi'' ''horum his hos o ab his.'' Haec eadem pronomina et pro '''articulis''' et pro demonstratione ponuntur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.185''': “Cum autem '''articulus''' omnis sit relativus, quidam tamen '''articuli''' ex officio quodam dicuntur prepositivi, eo, scilicet, quod in declinatione preponuntur nominibus ad discernenda genera et casus sicut 'hic' et 'hec' et 'hoc' apud nos, nec ibi significant relationem sed solam generum et casuum discretionem, licet idem '''articuli''' in constructionibus relative ponantur. […] Vel certe ideo quidam '''articuli''' prepositivi dicuntur quoniam, licet omnis '''articulus,''' eo quod relativus est in constructione''',''' semper ponitur subiunctive, tamen quidam '''articulus''' est qui primam facit relationem et secundam cognitionem, ut 'o', alius vero est qui facit secundam relationem, et terciam cognitionem ut 'os'.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: de arte grammatica, de dictione, de nomine, de genere'', I.323''': “Illa vero nomina que '''articulari''' pronomini quod est ' 'hic' adiunguntur ut 'dominus', vel que huiusmodi nominibus possunt adiungi, etsi non adiungantur '''articulari''' pronomini ut 'quis', illa, inquam, masculini dicuntur generis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', 2.54.9''': “secundum Stokos […] quinque sunt [orationis] partes: nomen, appellatio, verbum, pronomcn sive '''articulus''', coniunctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Q. Fabius Quintilianus, ''Institutio Oratoria'',''' '''13.3.51''': “Non solum in membris causae, sed etiam in '''articulis''' esse aliquam pronunciandi varietatem.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Scotus Eriugena''', '''''Excerpta ex Macrobii opere De verborum Graeci Latinique differentiis vel societatibus,'' 5.599''': “Nam et isdem orationis partibus absque '''articulo''', quem Graecia sola sortita est, isdem paene observationibus figuris constructionibus uterque sermo distinguitur, ut propemodum qui utramvis artem didicerit ambas noverit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.111: “’'''hic’ aliquando pronomen est, aliquando '''articulus''' est. Pronomen est in demonstratione cum dicimus ‘demonstrando hic fecit’; '''articulus''' autem in declinatione cum dicimus ‘hic magister, huius magistri.’”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In'' ''Donati'' ''artem'' ''maiorem'', 2.192-193''': “inter pronomina et '''articulos''' hoc interest quod pronomina ea putantur quae sola sint uicem nominis complent ut ‘quis’, ‘iste’, ‘ille’; '''articuli''' uero cum pronominibus aut nominibus aut participiis adiunguntur, ut ‘hic huius &amp;lt;huic&amp;gt; hunc o ab hoc’ et pluraliter ‘hi horum his hos o ab his’. […] '''articuli''' uero sunt quando cum aliis partibus iunguntur cum nominibus, ut ‘hic magister’, cum pronominibus ut ‘hic’, '''‘'''ipse’ cum participiis ut ‘hic legens’.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=532</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=532"/>
		<updated>2025-11-21T14:47:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Significati e usi di Membrum (membro) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino ''membrum'' e il corrispettivo italiano ''membro'', calchi del greco ''κῶλον'', indicano generalmente sia in ambito grammaticale che retorico una sequenza di parole significativa e autonoma dal punto di vista sintattico e ritmico all’interno della frase. In molte circostanze, tuttavia, assumono la connotazione di “frase” all’interno di una frase complessa, come unità sintattica dotata di grammaticalità ma non di senso compiuto in sé e per sé.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia latina ===&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2022), (2024) mostra le radici del termine nell’ambito della grammatica, della retorica e della musica quale segmento della ''clausola'', e come il termine abbia avuto una certa diffusione in ambito grammaticale e retorico. Ciò è stato indubbiamente favorito dall’immediatezza dell’evidente valenza metaforica rispetto alla biologia umana. Il termine trova una certa diffusione sulla scia di Donato  (''Ars Grammatica'', II, 6, 372)., Quintiliano e soprattutto della pseudo-ciceroniana ''Rhetorica ad Herennium''. Lo ritroviamo poi in numerosi autori medievali in contesto stilistico-metrico, retorico e grammaticale come esplicita traduzione di ''colon.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Schad (2007), nonostante gli utilizzi rintracciati, non menziona ''membrum'' tra le voci del proprio dizionario, anche se il termine compare con le medesime connotazioni semantiche in esempi riportati in altre voci.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana ===&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999: 333-334) registra il traducente ''membro'' con il valore metalinguistico di “segmento di discorso, periodo o frase”, e secondo il GDLI esso è menzionato per la prima volta con questa accezione da Guidotto da Bologna, nel XIII secolo. Come approfondito da Cotticelli-Kurras (2025b) e (2025c), Fornara (2013) e Righi (2025), il termine, anche nella sua variante ''membretto'', ritorna in molti dei principali grammatici rinascimentali per identificare le stesse unità sintattiche individuate in precedenza; inoltre, l’uso del termine è strettamente legato in tutti questi autori all’indagine sulla punteggiatura quale strumento di analisi sintattica del testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Dolce Ludovico Dolce] (1508/1510 – 1568)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guidotto_da_Bologna Guidotto da Bologna] (XIII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Thomas_Linacre Thomas Linacre] (1460 ca. – 1524)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membrum'' come “sintagma” o “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus, Ars Grammatica, G. L. K., 4, '''372.'''&lt;br /&gt;
* Guidotto da Bologna ''Fiore di Rettorica,'' '''1-64'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) '''II, 18,''' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537'''), 351'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio oratoria,'' '''IX.4.CXXII'''.&lt;br /&gt;
* ''Rhetorica ad Herennium'' '''IV.xix.26'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.16'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membro'' come “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L. Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), '''78v'''.&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''.&lt;br /&gt;
* G. Tizzone, ''Grammatica volgare'' (1539), '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021), “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (ed.), ''Submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age. Sources, models, and interpretative strategies, Palermo 28-30 novembre 2019'' ''(“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)''. Roma: Il Calamo: 9-35.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna'', Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)'', Roma: Il Calamo, 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari'', a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025c), “Theoretische Ansätze zur Grammatikschreibung der Volkssprachen: der Fall der italienischen Syntax und ihrer Metasprache in der Renaissance”, ''XXXIV. Internationales Kolloquium des Studienkreis „Geschichte der Sprachwissenschaft“(SGdS'', Atene, 2-4 ottobre 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), ''Grande dizionario della lingua italiana'', Torino: UTET, 1961-1998.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice,''' C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835) [1711], ''Lexicon totius latinitatis'', https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lewis''', C.T., e C. Short (1879), ''A Latin Dictionary'', Oxford: OUP, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]]'', ''[[Clausula|clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''costruzzione'', ''[[distinctio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), 78v''': “IL PERIODO, di cui habbiamo sopra detto […] ha più '''membri'''; i quali, per che non altrimente, che facciano quei del corpo, a diversi uffici possono servire; ricevono ancora diverse forme di punti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', '''''Ars Grammatica'', II, 6, 372''': “In lectione tota sententia periodus dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est '''membra''' et caesa]”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le '''membra''', le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guidotto da Bologna, ''Fiore di rettorica'', 1-64''': “È un altro ornamento, che si appella '''membro''', il quale si fa quando una parola cade dall’altra, e può essere di due '''membri''' e di tre. Di due in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici». Di tre, in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici e te medesimo non rilevasti»”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) II, 18, 2''': “''Comma est iuncturae finitio, ut puta: “Etsi uereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud'' ''comma: “ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum'' ''sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sic que deinde ex pluribus membris fit periodos, id'' ''est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt”''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537), 351''': “''Itaque, subaudiendum aliud verbum in altero '''membro''' videtur, fortasse, iudico, aut mutandum illud'' gerendum ''in'' gerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Fabius Quintilianus, ''Institutio oratoria'', IX.4.CXXII''': “''comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars '''membri'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Rhetorica ad Herennium'' IV.xix.26''': “'''''Membrum''''' ''orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio '''membro''' orationis excipitur, hoc pacto: ‘Et inimico proderas’ Id est unum quod appellamus '''membrum'''; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‘Et amicum laedebas.’''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.54.16''': &amp;quot;''Verum superior periodus constat ex duobus '''membris''' et ex tribus et ex quattuor interdum et sex quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri quam monocolon periodon appellant cum sit colon potius''.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'' (1539), 6r-6v''': “La ditione è una accolta di lettere o di sillabe la quale accolta significa alcuna cosa, sì come ''Paradiso''. La oratione o il '''membro''' che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato '''membro''', che come il corpo è distinto in tanti membri, così il circuito è composto ancora di tanti '''membri''', de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto. Il perfetto è quando si dice: ''Io amando Dio, ho giovato a l’anima mia''‚ è perfetto, per ciò che ha il senso perfetto. L’imperfetto è quando si dice, ''lo volendo'' ''servire Dio'', però è imperfetto, per ciò ch’è il senso imperfetto. Il circuito si compone di membri perfetti o d’imperfetti, al quale si convengono nove cose, ciò è il nome, il verbo, il participio, lo pronome, la prepositione, l’adverbio, la intergettione, la congiuntione, e l’articolo.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=529</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=529"/>
		<updated>2025-11-17T09:54:22Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Nel modello grammaticale tardo latino e, in particolare, nella grammatica medievale, la ''perfectio'' rappresenta la '''compiutezza''' dell’espressione linguistica o di determinate forme, quali ad es. i modi verbali. Per i modisti essa rappresenta una delle tre qualità intrinseche della frase accanto a ''constructio'' e ''congruitas''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Tommaso di Erfurt (''Grammatica speculativa'', '''314'''), esistono tre condizioni di base per la compiutezza dell’enunciato: la presenza di un ''suppositum'' e di un ''appositum'', la corrispondenza di tutti i modi di significare e che da parte della costruzione non ci sia alcuna dipendenza non saturata. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 296) individua come significato principale del termine nella grammatica e retorica classica quello di “completion”, in relazione alla ‘''perfecta forma''’, alla definizione dei modi verbali e soprattutto, specificamente nell’ambito sintattico, alla compiutezza dell’intera espressione linguistica; tutti questi significati sono ampiamente attestati sia in Prisciano che in molti altri autori coevi o successivi. Kneepkens (1985) e Cotticelli-Kurras (2024a), a tal proposito, ritengono che i termini ''congruitas'' e ''perfectio'' utilizzati da Prisciano vadano rintracciati nella grammatica di Apollonio Discolo: ''perfectio'' corrisponderebbe dunque al sintagma αὐτοτελὴς λόγος (‘proposizione o enunciato compiuto'), concetti di matrice stoica. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come illustrato da Covington (1984: 61), nella grammatica modista la ''perfectio'' viene intesa a tutti gli effetti come una delle tre fasi o componenti (‘''passiones sermonis''’) della sintassi, insieme a ''constructio'' e ''congruitas'', costituendo la condizione di completezza della frase. Secondo la dottrina di Tommaso di Erfurt la ''perfectio'' presuppone la ''congruitas'', mentre altri autori, come Martino di Dacia, negano questo presupposto, portando ad esempio le costruzioni figurate come controesempio. Sempre a proposito delle ''passiones sermonis'', Colombat et al. (1999) e Cotticelli-Kurras (2024b) rimarcano come la differenza sostanziale tra ''constructio'' e ''congruitas'' rispetto a ''perfectio'' stia nel fatto che mentre le prime due riguardano il rapporto tra le parole all'interno delle specifiche costruzioni, ad es. nei fenomeni di accordo tra parti del discorso, la ''perfectio'' è una condizione che riguarda l'enunciato nella sua interezza. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelly (2002: 191 ss.) ripercorre le definizioni di ''perfectio'' nel medesimo contesto, sottolineando anche i due livelli di compiutezza individuati dai modisti, ovvero l’assenza di elementi mancanti nella sua forma (la ''perfectio esse'', che corrisponde alla ''congrua voce'' di Petrus Helias) e la propria ''operatio'', più legata all’ambito squisitamente sintattico, ovvero il fatto che la frase raggiunga la sua corretta compiutezza comunicativa, esplicita o implicita. L'autore analizza inoltre il dibattito presente nelle fonti medievali in merito al rapporto tra ''constructio'', ''congruitas'' e ''perfectio''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In merito al rapporto tra le tre fasi e la relazione tra i piani di analisi della frase, Marmo (1994: 407 ss.) rimarca come nella grammatica medievale pre-modista si possa rilevare la tendenza ad inglobare i significati, tradizionalmente di pertinenza della logica, nell'area di interesse della grammatica, mentre i modisti rifiutano questo approccio, nella convinzione che “la buona-formazione (''congruitas'') precede l'uso comunicativo del linguaggio (''perfectio''), così che non è possibile comunicare se non attraverso enunciati ben-formati.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b) compie un percorso accurato sulle sfumature terminologiche delle tre ''passiones sermonis'', ivi compresa la ''perfectio'', con un ampio quadro sulla letteratura sull'argomento e numerosi riferimenti alle fonti primarie in merito ai punti qui menzionati e alle difformità di opinione tra gli autori nel rapporto tra le ''passiones'' stesse.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Perfectio ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente perfectus, compaiono con un uso tecnico nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Beluacensis] (1190-1264) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Perfectio (e perfectus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come qualità intrinseca della frase nella sua definizione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858'''.'''13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5.54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza” della frase o delle forme linguistiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''. &lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.20.93'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''3.114.17'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', '''II.637'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), '''31.774'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' in ambito logico e dialettico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''I.4.1'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''II.1.148'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''IV.1.489'''. &lt;br /&gt;
* Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', '''3.9.3.ad2'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica pre-modista e modista ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', '''87'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''314'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''318'''. &lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', '''III'''.'''610'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianus Minor'', '''154'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), &amp;quot;Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation&amp;quot;, ''Ancient Grammars and Contexts'', 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), &amp;quot;The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars&amp;quot;, ''Corpus Christianorum. Lingua Patrum'', 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo''. Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes&amp;quot;, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'', 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), ''Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft'', Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York&amp;quot;. ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Ed. by di L. Biondi et al., Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. H''istoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe'', 149–156, https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), “L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius”, ''Langages'' 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. ''Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica'', Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), T''he mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C.H. (1985), “Roger Bacon's Tbeory of the Double Intellectus. A note on the Development of the Theory of Congruitas and Perfectio in the First Half of the Thirteenth Century, in T''he Rise of British Logic: Acts of the Sixth European Symposium on Medieval Logic and Semantics,'' Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, 115-143. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar'', Ed. by A. Imrényi, N. Mazziotta. Amsterdam: John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia''. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1988). “o Magister...”: Grammaticalité Et Intelligibilité Selon Un Sophisme Du Xiiie Siècle”, ''Cahiers de l’Institut du Moyen Age Grec et Latin de Copenhague'' 56, Copenhague, 1-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[periodus]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II.1.148''': “'''Perfectas''' autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat, quarum videlicet et partium recta est ordinatio et '''perfecta''' sensus demonstratio, ut: 'homo currit'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', IV.1.489''': “Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita ad '''perfectionem''' sensus alterius orationis submissionem cum repetitione sui exigit.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', I.4.1''': “Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio: et ex hoc non sequitur, quod oratio '''perfecta''' nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit: sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dictio simplicis intellectus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', 3.9.3.ad2''': “Dispositio se habet ad '''perfectionem''' dupliciter, uno modo sicut via ducens ad '''perfectionem''', alio modo sicut effectus a '''perfectione''' procedens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.20.93''': “Sed quia totum habet haec vox, in domo, additur demonstrans sententiam. Et quia hoc totum habet imperfecta oratio, adiungitur, congruam et '''perfectam''', id est, '''perfectum''' significans intellectum. vel fortasse per hoc quod dicit congruam, remouetur vitiosa constructio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de congruitate, tertio de '''perfectione'''. Et patet ordo, quia '''perfectio''' praesupponit congruitatem, congruitas vero constructionem. Omnis enim oratio '''perfecta''' est congrua et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 314''': “tria requiruntur ad '''perfectionem''' sermonis. Primum est suppositum et appositum [...] Secundo, requiritur omnium modorum significandi conformitas, prout ad congruitatem requirebatur. Tertio, requiritur ex parte constructionis, quad nulla dependentia sit non terminata, quae retrahat ipsam ab eius fine, qui est mentis conceptum compositum exprimere et '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 318''': “'''Perfectio''' secundum intellectum est, cum constructibilia secundum vocem non experimuntur, sed alterum ab intellectu apprehenditur, ut dicendo 'lego'. Nam hoc verbum 'lego' dat intelligere suppositum, quod est li 'ego', sub conformitate omnium modorum significandi requisitorum ad hanc speciem constructionis. Et tamen hie nulla derelinquitur dependentia [...] non terminata, quae retrahat earn ab eius fine, qui e s t . . . '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare; et ita intelligitur de aliis.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', III.610''': “Est '''perfectio''' quae est a forma et est '''perfectio''' quae est a fine. Iterum est '''perfectio''' primi esse et secundi esse; '''perfectio''' primi esse est a forma substantiali, '''perfectio''' secundi esse est a fine, quia esse ordinis a fine perficitur ad quem est. Item est '''perfectio''' disponens, et est '''perfectio''' complens. '''Perfectio''' complens est dignior perfectibili, et non disponens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', II.637''': “Illius autem assumptionis que est, 'Sed &amp;quot;ipse&amp;quot; illud non implet', premittit approbationem hoc modo: 'Verba prime et secunde persone adiuncta pronominibus etc.' Cuius sentencie hec summa est quod, cum verba prime et secunde persone adiungantur pronominibus ad '''perfectam''' constructionem faciendam, suum est nominis ut numquam addantur ei verba prime et secunde persone, id est, ut ipsum nomen numquam addatur verbis prime et secunde persone ad constructionis '''perfectionem''' sine pronomine eiusdem persone nisi sint verba substantiva vel vocativa quibus in prima et secunda persona licet addere nomina ut 'Tripho dicor', 'Cicero sum'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum Minorem'', 154''': “Propter haec ergo et alia plura nolo dicere quod regere dictionem sit earn adiungere sibi in constructione ad determinationem suae significationis, sed ut brevius et verius dicam, dictionem regere dictionem nihil aliud est quam trahere secum earn in constructione ad constructionis '''perfectionem''', non autem dico ad significationis determinationem. Cum enim dico 'Socrates' non intellego statim rem ut de ea dicitur res verbi, sicut cum dico 'legit' designo rem ut dicitur de re nominis. Non ergo nominativus trahit verbum in constructionem, sed verbum nominativum ad '''perfectionem''' constructionis. Idcirco verbum regit nominativum casum, nominativus vero non regit verbum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), 31.774''': “&amp;lt;Si&amp;gt; interrogauerit me aliquis 'quid agis?', respondebo 'tepesco', 'calesco' 'frigesco', id est 'tepere, calere, frigere incipio'. '''Perfecta''' forma ideo dicitur, quia ex omni parte '''perfecta''' est.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum congrua, sententiam '''perfectam''' demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', III.114.17''': “Aliae […] dictiones sunt, quae […] sine adiumento aliarum partium orationis […] proferri ad '''perfectionem''' sensus non possunt, ut praepositiones vel coniunctiones. eae etenim semper consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem non.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale,'' 4.11.156:''' “si suspensiva fiat constructio, quando / pausabit, 'media' poterit distinctio dici, / si sit '''perfecta''' constructio. si tamen addi / convenit, ut plena sententia possit haberi, / si lector pauset, ibi 'subdistinctio' fiet.'” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=528</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=528"/>
		<updated>2025-11-17T09:53:10Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Perfectio come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica pre-modista e modista */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Nel modello grammaticale tardo latino e, in particolare, nella grammatica medievale, la ''perfectio'' rappresenta la '''compiutezza''' dell’espressione linguistica o di determinate forme, quali ad es. i modi verbali. Per i modisti essa rappresenta una delle tre qualità intrinseche della frase accanto a ''constructio'' e ''congruitas''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Tommaso di Erfurt (''Grammatica speculativa'', '''314'''), esistono tre condizioni di base per la compiutezza dell’enunciato: la presenza di un ''suppositum'' e di un ''appositum'', la corrispondenza di tutti i modi di significare e che da parte della costruzione non ci sia alcuna dipendenza non saturata. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 296) individua come significato principale del termine nella grammatica e retorica classica quello di “completion”, in relazione alla ‘''perfecta forma''’, alla definizione dei modi verbali e soprattutto, specificamente nell’ambito sintattico, alla compiutezza dell’intera espressione linguistica; tutti questi significati sono ampiamente attestati sia in Prisciano che in molti altri autori coevi o successivi. Kneepkens (1985), a tal proposito, ritiene che i termini ''congruitas'' e ''perfectio'' utilizzati da Prisciano vadano rintracciati nella grammatica di Apollonio Discolo: ''perfectio'' corrisponderebbe dunque al sintagma αὐτοτελὴς λόγος (‘proposizione o enunciato compiuto'), concetti di matrice stoica. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come illustrato da Covington (1984: 61), nella grammatica modista la ''perfectio'' viene intesa a tutti gli effetti come una delle tre fasi o componenti (‘''passiones sermonis''’) della sintassi, insieme a ''constructio'' e ''congruitas'', costituendo la condizione di completezza della frase. Secondo la dottrina di Tommaso di Erfurt la ''perfectio'' presuppone la ''congruitas'', mentre altri autori, come Martino di Dacia, negano questo presupposto, portando ad esempio le costruzioni figurate come controesempio. Sempre a proposito delle ''passiones sermonis'', Colombat et al. (1999) e Cotticelli-Kurras (2024b) rimarcano come la differenza sostanziale tra ''constructio'' e ''congruitas'' rispetto a ''perfectio'' stia nel fatto che mentre le prime due riguardano il rapporto tra le parole all'interno delle specifiche costruzioni, ad es. nei fenomeni di accordo tra parti del discorso, la ''perfectio'' è una condizione che riguarda l'enunciato nella sua interezza. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelly (2002: 191 ss.) ripercorre le definizioni di ''perfectio'' nel medesimo contesto, sottolineando anche i due livelli di compiutezza individuati dai modisti, ovvero l’assenza di elementi mancanti nella sua forma (la ''perfectio esse'', che corrisponde alla ''congrua voce'' di Petrus Helias) e la propria ''operatio'', più legata all’ambito squisitamente sintattico, ovvero il fatto che la frase raggiunga la sua corretta compiutezza comunicativa, esplicita o implicita. L'autore analizza inoltre il dibattito presente nelle fonti medievali in merito al rapporto tra ''constructio'', ''congruitas'' e ''perfectio''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In merito al rapporto tra le tre fasi e la relazione tra i piani di analisi della frase, Marmo (1994: 407 ss.) rimarca come nella grammatica medievale pre-modista si possa rilevare la tendenza ad inglobare i significati, tradizionalmente di pertinenza della logica, nell'area di interesse della grammatica, mentre i modisti rifiutano questo approccio, nella convinzione che “la buona-formazione (''congruitas'') precede l'uso comunicativo del linguaggio (''perfectio''), così che non è possibile comunicare se non attraverso enunciati ben-formati.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b) compie un percorso accurato sulle sfumature terminologiche delle tre ''passiones sermonis'', ivi compresa la ''perfectio'', con un ampio quadro sulla letteratura sull'argomento e numerosi riferimenti alle fonti primarie in merito ai punti qui menzionati e alle difformità di opinione tra gli autori nel rapporto tra le ''passiones'' stesse.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Perfectio ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente perfectus, compaiono con un uso tecnico nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Beluacensis] (1190-1264) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Perfectio (e perfectus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come qualità intrinseca della frase nella sua definizione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858'''.'''13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5.54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza” della frase o delle forme linguistiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''. &lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.20.93'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''3.114.17'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', '''II.637'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), '''31.774'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' in ambito logico e dialettico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''I.4.1'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''II.1.148'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''IV.1.489'''. &lt;br /&gt;
* Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', '''3.9.3.ad2'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica pre-modista e modista ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', '''87'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''314'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''318'''. &lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', '''III'''.'''610'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianus Minor'', '''154'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), &amp;quot;Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation&amp;quot;, ''Ancient Grammars and Contexts'', 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), &amp;quot;The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars&amp;quot;, ''Corpus Christianorum. Lingua Patrum'', 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo''. Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes&amp;quot;, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'', 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), ''Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft'', Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York&amp;quot;. ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Ed. by di L. Biondi et al., Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. H''istoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe'', 149–156, https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), “L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius”, ''Langages'' 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. ''Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica'', Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), T''he mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C.H. (1985), “Roger Bacon's Tbeory of the Double Intellectus. A note on the Development of the Theory of Congruitas and Perfectio in the First Half of the Thirteenth Century, in T''he Rise of British Logic: Acts of the Sixth European Symposium on Medieval Logic and Semantics,'' Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, 115-143. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar'', Ed. by A. Imrényi, N. Mazziotta. Amsterdam: John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia''. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1988). “o Magister...”: Grammaticalité Et Intelligibilité Selon Un Sophisme Du Xiiie Siècle”, ''Cahiers de l’Institut du Moyen Age Grec et Latin de Copenhague'' 56, Copenhague, 1-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[periodus]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II.1.148''': “'''Perfectas''' autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat, quarum videlicet et partium recta est ordinatio et '''perfecta''' sensus demonstratio, ut: 'homo currit'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', IV.1.489''': “Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita ad '''perfectionem''' sensus alterius orationis submissionem cum repetitione sui exigit.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', I.4.1''': “Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio: et ex hoc non sequitur, quod oratio '''perfecta''' nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit: sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dictio simplicis intellectus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', 3.9.3.ad2''': “Dispositio se habet ad '''perfectionem''' dupliciter, uno modo sicut via ducens ad '''perfectionem''', alio modo sicut effectus a '''perfectione''' procedens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.20.93''': “Sed quia totum habet haec vox, in domo, additur demonstrans sententiam. Et quia hoc totum habet imperfecta oratio, adiungitur, congruam et '''perfectam''', id est, '''perfectum''' significans intellectum. vel fortasse per hoc quod dicit congruam, remouetur vitiosa constructio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de congruitate, tertio de '''perfectione'''. Et patet ordo, quia '''perfectio''' praesupponit congruitatem, congruitas vero constructionem. Omnis enim oratio '''perfecta''' est congrua et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 314''': “tria requiruntur ad '''perfectionem''' sermonis. Primum est suppositum et appositum [...] Secundo, requiritur omnium modorum significandi conformitas, prout ad congruitatem requirebatur. Tertio, requiritur ex parte constructionis, quad nulla dependentia sit non terminata, quae retrahat ipsam ab eius fine, qui est mentis conceptum compositum exprimere et '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 318''': “'''Perfectio''' secundum intellectum est, cum constructibilia secundum vocem non experimuntur, sed alterum ab intellectu apprehenditur, ut dicendo 'lego'. Nam hoc verbum 'lego' dat intelligere suppositum, quod est li 'ego', sub conformitate omnium modorum significandi requisitorum ad hanc speciem constructionis. Et tamen hie nulla derelinquitur dependentia [...] non terminata, quae retrahat earn ab eius fine, qui e s t . . . '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare; et ita intelligitur de aliis.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', III.610''': “Est '''perfectio''' quae est a forma et est '''perfectio''' quae est a fine. Iterum est '''perfectio''' primi esse et secundi esse; '''perfectio''' primi esse est a forma substantiali, '''perfectio''' secundi esse est a fine, quia esse ordinis a fine perficitur ad quem est. Item est '''perfectio''' disponens, et est '''perfectio''' complens. '''Perfectio''' complens est dignior perfectibili, et non disponens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', II.637''': “Illius autem assumptionis que est, 'Sed &amp;quot;ipse&amp;quot; illud non implet', premittit approbationem hoc modo: 'Verba prime et secunde persone adiuncta pronominibus etc.' Cuius sentencie hec summa est quod, cum verba prime et secunde persone adiungantur pronominibus ad '''perfectam''' constructionem faciendam, suum est nominis ut numquam addantur ei verba prime et secunde persone, id est, ut ipsum nomen numquam addatur verbis prime et secunde persone ad constructionis '''perfectionem''' sine pronomine eiusdem persone nisi sint verba substantiva vel vocativa quibus in prima et secunda persona licet addere nomina ut 'Tripho dicor', 'Cicero sum'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum Minorem'', 154''': “Propter haec ergo et alia plura nolo dicere quod regere dictionem sit earn adiungere sibi in constructione ad determinationem suae significationis, sed ut brevius et verius dicam, dictionem regere dictionem nihil aliud est quam trahere secum earn in constructione ad constructionis '''perfectionem''', non autem dico ad significationis determinationem. Cum enim dico 'Socrates' non intellego statim rem ut de ea dicitur res verbi, sicut cum dico 'legit' designo rem ut dicitur de re nominis. Non ergo nominativus trahit verbum in constructionem, sed verbum nominativum ad '''perfectionem''' constructionis. Idcirco verbum regit nominativum casum, nominativus vero non regit verbum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), 31.774''': “&amp;lt;Si&amp;gt; interrogauerit me aliquis 'quid agis?', respondebo 'tepesco', 'calesco' 'frigesco', id est 'tepere, calere, frigere incipio'. '''Perfecta''' forma ideo dicitur, quia ex omni parte '''perfecta''' est.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum congrua, sententiam '''perfectam''' demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', III.114.17''': “Aliae […] dictiones sunt, quae […] sine adiumento aliarum partium orationis […] proferri ad '''perfectionem''' sensus non possunt, ut praepositiones vel coniunctiones. eae etenim semper consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem non.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale,'' 4.11.156:''' “si suspensiva fiat constructio, quando / pausabit, 'media' poterit distinctio dici, / si sit '''perfecta''' constructio. si tamen addi / convenit, ut plena sententia possit haberi, / si lector pauset, ibi 'subdistinctio' fiet.'” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=527</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=527"/>
		<updated>2025-11-17T09:46:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Nel modello grammaticale tardo latino e, in particolare, nella grammatica medievale, la ''perfectio'' rappresenta la '''compiutezza''' dell’espressione linguistica o di determinate forme, quali ad es. i modi verbali. Per i modisti essa rappresenta una delle tre qualità intrinseche della frase accanto a ''constructio'' e ''congruitas''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Tommaso di Erfurt (''Grammatica speculativa'', '''314'''), esistono tre condizioni di base per la compiutezza dell’enunciato: la presenza di un ''suppositum'' e di un ''appositum'', la corrispondenza di tutti i modi di significare e che da parte della costruzione non ci sia alcuna dipendenza non saturata. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 296) individua come significato principale del termine nella grammatica e retorica classica quello di “completion”, in relazione alla ‘''perfecta forma''’, alla definizione dei modi verbali e soprattutto, specificamente nell’ambito sintattico, alla compiutezza dell’intera espressione linguistica; tutti questi significati sono ampiamente attestati sia in Prisciano che in molti altri autori coevi o successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come illustrato da Covington (1984: 61), nella grammatica modista la ''perfectio'' viene intesa a tutti gli effetti come una delle tre fasi o componenti (‘''passiones sermonis''’) della sintassi, insieme a ''constructio'' e ''congruitas'', costituendo la condizione di completezza della frase. Secondo la dottrina di Tommaso di Erfurt la ''perfectio'' presuppone la ''congruitas'', mentre altri autori, come Martino di Dacia, negano questo presupposto, portando ad esempio le costruzioni figurate come controesempio. Sempre a proposito delle ''passiones sermonis'', Colombat et al. (1999) e Cotticelli-Kurras (2024b) rimarcano come la differenza sostanziale tra ''constructio'' e ''congruitas'' rispetto a ''perfectio'' stia nel fatto che mentre le prime due riguardano il rapporto tra le parole all'interno delle specifiche costruzioni, ad es. nei fenomeni di accordo tra parti del discorso, la ''perfectio'' è una condizione che riguarda l'enunciato nella sua interezza. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelly (2002: 191 ss.) ripercorre le definizioni di ''perfectio'' nel medesimo contesto, sottolineando anche i due livelli di compiutezza individuati dai modisti, ovvero l’assenza di elementi mancanti nella sua forma (la ''perfectio esse'', che corrisponde alla ''congrua voce'' di Petrus Helias) e la propria ''operatio'', più legata all’ambito squisitamente sintattico, ovvero il fatto che la frase raggiunga la sua corretta compiutezza comunicativa, esplicita o implicita. L'autore analizza inoltre il dibattito presente nelle fonti medievali in merito al rapporto tra ''constructio'', ''congruitas'' e ''perfectio''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In merito al rapporto tra le tre fasi e la relazione tra i piani di analisi della frase, Marmo (1994: 407 ss.) rimarca come nella grammatica medievale pre-modista si possa rilevare la tendenza ad inglobare i significati, tradizionalmente di pertinenza della logica, nell'area di interesse della grammatica, mentre i modisti rifiutano questo approccio, nella convinzione che “la buona-formazione (''congruitas'') precede l'uso comunicativo del linguaggio (''perfectio''), così che non è possibile comunicare se non attraverso enunciati ben-formati.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b) compie un percorso accurato sulle sfumature terminologiche delle tre ''passiones sermonis'', ivi compresa la ''perfectio'', con un ampio quadro sulla letteratura sull'argomento e numerosi riferimenti alle fonti primarie in merito ai punti qui menzionati e alle difformità di opinione tra gli autori nel rapporto tra le ''passiones'' stesse.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Perfectio ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente perfectus, compaiono con un uso tecnico nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Beluacensis] (1190-1264) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Perfectio (e perfectus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come qualità intrinseca della frase nella sua definizione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858'''.'''13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5.54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza” della frase o delle forme linguistiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''. &lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.20.93'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''3.114.17'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', '''II.637'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), '''31.774'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' in ambito logico e dialettico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''I.4.1'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''II.1.148'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''IV.1.489'''. &lt;br /&gt;
* Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', '''3.9.3.ad2'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica pre-modista e modista ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', '''87'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''314'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''318'''. &lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', '''III'''.'''610'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianus Minor'', '''154'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), &amp;quot;Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation&amp;quot;, ''Ancient Grammars and Contexts'', 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), &amp;quot;The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars&amp;quot;, ''Corpus Christianorum. Lingua Patrum'', 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo''. Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes&amp;quot;, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'', 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), ''Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft'', Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York&amp;quot;. ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Ed. by di L. Biondi et al., Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. H''istoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe'', 149–156, https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), “L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius”, ''Langages'' 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. ''Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica'', Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), T''he mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C.H. (1983), “Roger Bacon's Tbeory of the Double Intellectus. A note on the Development of the Theory of Congruitas and Perfectio in the First Half of the Thirteenth Century, in T''he Rise of British Logic: Acts of the Sixth European Symposium on Medieval Logic and Semantics,'' Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, 115-143. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar'', Ed. by A. Imrényi, N. Mazziotta. Amsterdam: John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia''. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1988). “o Magister...”: Grammaticalité Et Intelligibilité Selon Un Sophisme Du Xiiie Siècle”, ''Cahiers de l’Institut du Moyen Age Grec et Latin de Copenhague'' 56, Copenhague, 1-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[periodus]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II.1.148''': “'''Perfectas''' autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat, quarum videlicet et partium recta est ordinatio et '''perfecta''' sensus demonstratio, ut: 'homo currit'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', IV.1.489''': “Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita ad '''perfectionem''' sensus alterius orationis submissionem cum repetitione sui exigit.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', I.4.1''': “Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio: et ex hoc non sequitur, quod oratio '''perfecta''' nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit: sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dictio simplicis intellectus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', 3.9.3.ad2''': “Dispositio se habet ad '''perfectionem''' dupliciter, uno modo sicut via ducens ad '''perfectionem''', alio modo sicut effectus a '''perfectione''' procedens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.20.93''': “Sed quia totum habet haec vox, in domo, additur demonstrans sententiam. Et quia hoc totum habet imperfecta oratio, adiungitur, congruam et '''perfectam''', id est, '''perfectum''' significans intellectum. vel fortasse per hoc quod dicit congruam, remouetur vitiosa constructio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de congruitate, tertio de '''perfectione'''. Et patet ordo, quia '''perfectio''' praesupponit congruitatem, congruitas vero constructionem. Omnis enim oratio '''perfecta''' est congrua et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 314''': “tria requiruntur ad '''perfectionem''' sermonis. Primum est suppositum et appositum [...] Secundo, requiritur omnium modorum significandi conformitas, prout ad congruitatem requirebatur. Tertio, requiritur ex parte constructionis, quad nulla dependentia sit non terminata, quae retrahat ipsam ab eius fine, qui est mentis conceptum compositum exprimere et '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 318''': “'''Perfectio''' secundum intellectum est, cum constructibilia secundum vocem non experimuntur, sed alterum ab intellectu apprehenditur, ut dicendo 'lego'. Nam hoc verbum 'lego' dat intelligere suppositum, quod est li 'ego', sub conformitate omnium modorum significandi requisitorum ad hanc speciem constructionis. Et tamen hie nulla derelinquitur dependentia [...] non terminata, quae retrahat earn ab eius fine, qui e s t . . . '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare; et ita intelligitur de aliis.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', III.610''': “Est '''perfectio''' quae est a forma et est '''perfectio''' quae est a fine. Iterum est '''perfectio''' primi esse et secundi esse; '''perfectio''' primi esse est a forma substantiali, '''perfectio''' secundi esse est a fine, quia esse ordinis a fine perficitur ad quem est. Item est '''perfectio''' disponens, et est '''perfectio''' complens. '''Perfectio''' complens est dignior perfectibili, et non disponens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', II.637''': “Illius autem assumptionis que est, 'Sed &amp;quot;ipse&amp;quot; illud non implet', premittit approbationem hoc modo: 'Verba prime et secunde persone adiuncta pronominibus etc.' Cuius sentencie hec summa est quod, cum verba prime et secunde persone adiungantur pronominibus ad '''perfectam''' constructionem faciendam, suum est nominis ut numquam addantur ei verba prime et secunde persone, id est, ut ipsum nomen numquam addatur verbis prime et secunde persone ad constructionis '''perfectionem''' sine pronomine eiusdem persone nisi sint verba substantiva vel vocativa quibus in prima et secunda persona licet addere nomina ut 'Tripho dicor', 'Cicero sum'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum Minorem'', 154''': “Propter haec ergo et alia plura nolo dicere quod regere dictionem sit earn adiungere sibi in constructione ad determinationem suae significationis, sed ut brevius et verius dicam, dictionem regere dictionem nihil aliud est quam trahere secum earn in constructione ad constructionis '''perfectionem''', non autem dico ad significationis determinationem. Cum enim dico 'Socrates' non intellego statim rem ut de ea dicitur res verbi, sicut cum dico 'legit' designo rem ut dicitur de re nominis. Non ergo nominativus trahit verbum in constructionem, sed verbum nominativum ad '''perfectionem''' constructionis. Idcirco verbum regit nominativum casum, nominativus vero non regit verbum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), 31.774''': “&amp;lt;Si&amp;gt; interrogauerit me aliquis 'quid agis?', respondebo 'tepesco', 'calesco' 'frigesco', id est 'tepere, calere, frigere incipio'. '''Perfecta''' forma ideo dicitur, quia ex omni parte '''perfecta''' est.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum congrua, sententiam '''perfectam''' demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', III.114.17''': “Aliae […] dictiones sunt, quae […] sine adiumento aliarum partium orationis […] proferri ad '''perfectionem''' sensus non possunt, ut praepositiones vel coniunctiones. eae etenim semper consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem non.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale,'' 4.11.156:''' “si suspensiva fiat constructio, quando / pausabit, 'media' poterit distinctio dici, / si sit '''perfecta''' constructio. si tamen addi / convenit, ut plena sententia possit haberi, / si lector pauset, ibi 'subdistinctio' fiet.'” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=526</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=526"/>
		<updated>2025-11-17T09:39:01Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Significati e usi di Perfectio (e perfectus) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Nel modello grammaticale tardo latino e, in particolare, nella grammatica medievale, la ''perfectio'' rappresenta la '''compiutezza''' dell’espressione linguistica o di determinate forme, quali ad es. i modi verbali. Per i modisti essa rappresenta una delle tre qualità intrinseche della frase accanto a ''constructio'' e ''congruitas''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Tommaso di Erfurt (''Grammatica speculativa'', '''314'''), esistono tre condizioni di base per la compiutezza dell’enunciato: la presenza di un ''suppositum'' e di un ''appositum'', la corrispondenza di tutti i modi di significare e che da parte della costruzione non ci sia alcuna dipendenza non saturata. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 296) individua come significato principale del termine nella grammatica e retorica classica quello di “completion”, in relazione alla ‘''perfecta forma''’, alla definizione dei modi verbali e soprattutto, specificamente nell’ambito sintattico, alla compiutezza dell’intera espressione linguistica; tutti questi significati sono ampiamente attestati sia in Prisciano che in molti altri autori coevi o successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come illustrato da Covington (1984: 61), nella grammatica modista la ''perfectio'' viene intesa a tutti gli effetti come una delle tre fasi o componenti (‘''passiones sermonis''’) della sintassi, insieme a ''constructio'' e ''congruitas'', costituendo la condizione di completezza della frase. Secondo la dottrina di Tommaso di Erfurt la ''perfectio'' presuppone la ''congruitas'', mentre altri autori, come Martino di Dacia, negano questo presupposto, portando ad esempio le costruzioni figurate come controesempio. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelly (2002: 191 ss.) ripercorre le definizioni di ''perfectio'' nel medesimo contesto, sottolineando anche i due livelli di compiutezza individuati dai modisti, ovvero l’assenza di elementi mancanti nella sua forma (la ''perfectio esse'', che corrisponde alla ''congrua voce'' di Petrus Helias) e la propria ''operatio'', più legata all’ambito squisitamente sintattico, ovvero il fatto che la frase raggiunga la sua corretta compiutezza comunicativa, esplicita o implicita. L'autore analizza inoltre il dibattito presente nelle fonti medievali in merito al rapporto tra ''constructio'', ''congruitas'' e ''perfectio''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In merito al rapporto tra le tre fasi e la relazione tra i piani di analisi della frase, Marmo (1994: 407 ss.) rimarca come nella grammatica medievale pre-modista si possa rilevare la tendenza ad inglobare i significati, tradizionalmente di pertinenza della logica, nell'area di interesse della grammatica, mentre i modisti rifiutano questo approccio, nella convinzione che “la buona-formazione (''congruitas'') precede l'uso comunicativo del linguaggio (''perfectio''), così che non è possibile comunicare se non attraverso enunciati ben-formati.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Perfectio ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente perfectus, compaiono con un uso tecnico nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Beluacensis] (1190-1264) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Perfectio (e perfectus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come qualità intrinseca della frase nella sua definizione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858'''.'''13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5.54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza” della frase o delle forme linguistiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''. &lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.20.93'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''3.114.17'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', '''II.637'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), '''31.774'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' in ambito logico e dialettico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''I.4.1'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''II.1.148'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''IV.1.489'''. &lt;br /&gt;
* Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', '''3.9.3.ad2'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Perfectio'' come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica pre-modista e modista ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', '''87'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''314'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''318'''. &lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', '''III'''.'''610'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianus Minor'', '''154'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), &amp;quot;Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation&amp;quot;, ''Ancient Grammars and Contexts'', 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), &amp;quot;The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars&amp;quot;, ''Corpus Christianorum. Lingua Patrum'', 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo''. Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes&amp;quot;, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'', 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), ''Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft'', Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York&amp;quot;. ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Ed. by di L. Biondi et al., Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. H''istoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe'', 149–156, https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), “L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius”, ''Langages'' 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. ''Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica'', Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), T''he mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C.H. (1983), “Roger Bacon's Tbeory of the Double Intellectus. A note on the Development of the Theory of Congruitas and Perfectio in the First Half of the Thirteenth Century, in T''he Rise of British Logic: Acts of the Sixth European Symposium on Medieval Logic and Semantics,'' Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, 115-143. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar'', Ed. by A. Imrényi, N. Mazziotta. Amsterdam: John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia''. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1988). “o Magister...”: Grammaticalité Et Intelligibilité Selon Un Sophisme Du Xiiie Siècle”, ''Cahiers de l’Institut du Moyen Age Grec et Latin de Copenhague'' 56, Copenhague, 1-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[periodus]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II.1.148''': “'''Perfectas''' autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat, quarum videlicet et partium recta est ordinatio et '''perfecta''' sensus demonstratio, ut: 'homo currit'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', IV.1.489''': “Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita ad '''perfectionem''' sensus alterius orationis submissionem cum repetitione sui exigit.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', I.4.1''': “Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio: et ex hoc non sequitur, quod oratio '''perfecta''' nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit: sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dictio simplicis intellectus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', 3.9.3.ad2''': “Dispositio se habet ad '''perfectionem''' dupliciter, uno modo sicut via ducens ad '''perfectionem''', alio modo sicut effectus a '''perfectione''' procedens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.20.93''': “Sed quia totum habet haec vox, in domo, additur demonstrans sententiam. Et quia hoc totum habet imperfecta oratio, adiungitur, congruam et '''perfectam''', id est, '''perfectum''' significans intellectum. vel fortasse per hoc quod dicit congruam, remouetur vitiosa constructio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de congruitate, tertio de '''perfectione'''. Et patet ordo, quia '''perfectio''' praesupponit congruitatem, congruitas vero constructionem. Omnis enim oratio '''perfecta''' est congrua et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 314''': “tria requiruntur ad '''perfectionem''' sermonis. Primum est suppositum et appositum [...] Secundo, requiritur omnium modorum significandi conformitas, prout ad congruitatem requirebatur. Tertio, requiritur ex parte constructionis, quad nulla dependentia sit non terminata, quae retrahat ipsam ab eius fine, qui est mentis conceptum compositum exprimere et '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 318''': “'''Perfectio''' secundum intellectum est, cum constructibilia secundum vocem non experimuntur, sed alterum ab intellectu apprehenditur, ut dicendo 'lego'. Nam hoc verbum 'lego' dat intelligere suppositum, quod est li 'ego', sub conformitate omnium modorum significandi requisitorum ad hanc speciem constructionis. Et tamen hie nulla derelinquitur dependentia [...] non terminata, quae retrahat earn ab eius fine, qui e s t . . . '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare; et ita intelligitur de aliis.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', III.610''': “Est '''perfectio''' quae est a forma et est '''perfectio''' quae est a fine. Iterum est '''perfectio''' primi esse et secundi esse; '''perfectio''' primi esse est a forma substantiali, '''perfectio''' secundi esse est a fine, quia esse ordinis a fine perficitur ad quem est. Item est '''perfectio''' disponens, et est '''perfectio''' complens. '''Perfectio''' complens est dignior perfectibili, et non disponens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', II.637''': “Illius autem assumptionis que est, 'Sed &amp;quot;ipse&amp;quot; illud non implet', premittit approbationem hoc modo: 'Verba prime et secunde persone adiuncta pronominibus etc.' Cuius sentencie hec summa est quod, cum verba prime et secunde persone adiungantur pronominibus ad '''perfectam''' constructionem faciendam, suum est nominis ut numquam addantur ei verba prime et secunde persone, id est, ut ipsum nomen numquam addatur verbis prime et secunde persone ad constructionis '''perfectionem''' sine pronomine eiusdem persone nisi sint verba substantiva vel vocativa quibus in prima et secunda persona licet addere nomina ut 'Tripho dicor', 'Cicero sum'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum Minorem'', 154''': “Propter haec ergo et alia plura nolo dicere quod regere dictionem sit earn adiungere sibi in constructione ad determinationem suae significationis, sed ut brevius et verius dicam, dictionem regere dictionem nihil aliud est quam trahere secum earn in constructione ad constructionis '''perfectionem''', non autem dico ad significationis determinationem. Cum enim dico 'Socrates' non intellego statim rem ut de ea dicitur res verbi, sicut cum dico 'legit' designo rem ut dicitur de re nominis. Non ergo nominativus trahit verbum in constructionem, sed verbum nominativum ad '''perfectionem''' constructionis. Idcirco verbum regit nominativum casum, nominativus vero non regit verbum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), 31.774''': “&amp;lt;Si&amp;gt; interrogauerit me aliquis 'quid agis?', respondebo 'tepesco', 'calesco' 'frigesco', id est 'tepere, calere, frigere incipio'. '''Perfecta''' forma ideo dicitur, quia ex omni parte '''perfecta''' est.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum congrua, sententiam '''perfectam''' demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', III.114.17''': “Aliae […] dictiones sunt, quae […] sine adiumento aliarum partium orationis […] proferri ad '''perfectionem''' sensus non possunt, ut praepositiones vel coniunctiones. eae etenim semper consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem non.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale,'' 4.11.156:''' “si suspensiva fiat constructio, quando / pausabit, 'media' poterit distinctio dici, / si sit '''perfecta''' constructio. si tamen addi / convenit, ut plena sententia possit haberi, / si lector pauset, ibi 'subdistinctio' fiet.'” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=525</id>
		<title>Perfectio</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Perfectio&amp;diff=525"/>
		<updated>2025-11-17T09:38:23Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Nel modello grammaticale tardo latino e, in particolare, nella grammatica medievale, la ''perfectio'' rappresenta la '''compiutezza''' dell’espressione linguistica o di determinate forme, quali ad es. i modi verbali. Per i modisti essa rappresenta una delle tre qualità intrinseche della frase accanto a ''constructio'' e ''congruitas''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Secondo Tommaso di Erfurt (''Grammatica speculativa'', '''314'''), esistono tre condizioni di base per la compiutezza dell’enunciato: la presenza di un ''suppositum'' e di un ''appositum'', la corrispondenza di tutti i modi di significare e che da parte della costruzione non ci sia alcuna dipendenza non saturata. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 296) individua come significato principale del termine nella grammatica e retorica classica quello di “completion”, in relazione alla ‘''perfecta forma''’, alla definizione dei modi verbali e soprattutto, specificamente nell’ambito sintattico, alla compiutezza dell’intera espressione linguistica; tutti questi significati sono ampiamente attestati sia in Prisciano che in molti altri autori coevi o successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come illustrato da Covington (1984: 61), nella grammatica modista la ''perfectio'' viene intesa a tutti gli effetti come una delle tre fasi o componenti (‘''passiones sermonis''’) della sintassi, insieme a ''constructio'' e ''congruitas'', costituendo la condizione di completezza della frase. Secondo la dottrina di Tommaso di Erfurt la ''perfectio'' presuppone la ''congruitas'', mentre altri autori, come Martino di Dacia, negano questo presupposto, portando ad esempio le costruzioni figurate come controesempio. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Kelly (2002: 191 ss.) ripercorre le definizioni di ''perfectio'' nel medesimo contesto, sottolineando anche i due livelli di compiutezza individuati dai modisti, ovvero l’assenza di elementi mancanti nella sua forma (la ''perfectio esse'', che corrisponde alla ''congrua voce'' di Petrus Helias) e la propria ''operatio'', più legata all’ambito squisitamente sintattico, ovvero il fatto che la frase raggiunga la sua corretta compiutezza comunicativa, esplicita o implicita. L'autore analizza inoltre il dibattito presente nelle fonti medievali in merito al rapporto tra ''constructio'', ''congruitas'' e ''perfectio''.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
In merito al rapporto tra le tre fasi e la relazione tra i piani di analisi della frase, Marmo (1994: 407 ss.) rimarca come nella grammatica medievale pre-modista si possa rilevare la tendenza ad inglobare i significati, tradizionalmente di pertinenza della logica, nell'area di interesse della grammatica, mentre i modisti rifiutano questo approccio, nella convinzione che “la buona-formazione (''congruitas'') precede l'uso comunicativo del linguaggio (''perfectio''), così che non è possibile comunicare se non attraverso enunciati ben-formati.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Perfectio ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente perfectus, compaiono con un uso tecnico nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Beluacensis] (1190-1264) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pietro_da_Pisa_(744-799) Petrus Pisanus] (744-799) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Perfectio (e perfectus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Perfectio come qualità intrinseca della frase nella sua definizione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858'''.'''13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5.54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Perfectio come “compiutezza” della frase o delle forme linguistiche ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''. &lt;br /&gt;
* Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', '''2.20.93'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''3.114.17'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', '''II.637'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), '''31.774'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Perfectio in ambito logico e dialettico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''I.4.1'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''II.1.148'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', '''IV.1.489'''. &lt;br /&gt;
* Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', '''3.9.3.ad2'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Perfectio come “compiutezza dell’espressione linguistica” nella grammatica modista ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significandi'', '''87'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''314'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''318'''. &lt;br /&gt;
* Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', '''III'''.'''610'''. &lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianus Minor'', '''154'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), &amp;quot;Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation&amp;quot;, ''Ancient Grammars and Contexts'', 99, 1-50.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), &amp;quot;The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars&amp;quot;, ''Corpus Christianorum. Lingua Patrum'', 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''^''' '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo''. Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes&amp;quot;, ''Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean'', 5, 317-344.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), ''Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft'', Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York&amp;quot;. ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Ed. by di L. Biondi et al., Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. H''istoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe'', 149–156, https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), “L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius”, ''Langages'' 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. ''Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica'', Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), T''he mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kneepkens''', C.H. (1983), “Roger Bacon's Tbeory of the Double Intellectus. A note on the Development of the Theory of Congruitas and Perfectio in the First Half of the Thirteenth Century, in T''he Rise of British Logic: Acts of the Sixth European Symposium on Medieval Logic and Semantics,'' Toronto, Pontifical Institute of Medieval Studies, 115-143. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar'', Ed. by A. Imrényi, N. Mazziotta. Amsterdam: John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (1994), ''Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologna, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti'', Roma: Istituto Storico Italiano per il Medioevo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011), ''La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia''. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. ''Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1988). “o Magister...”: Grammaticalité Et Intelligibilité Selon Un Sophisme Du Xiiie Siècle”, ''Cahiers de l’Institut du Moyen Age Grec et Latin de Copenhague'' 56, Copenhague, 1-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007), ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[periodus]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', II.1.148''': “'''Perfectas''' autem illas dico quas Priscianus constructiones appellat, quarum videlicet et partium recta est ordinatio et '''perfecta''' sensus demonstratio, ut: 'homo currit'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Abaelardus, ''Dialectica'', IV.1.489''': “Coniungit itaque complexionem constructionis, dum in oratione posita ad '''perfectionem''' sensus alterius orationis submissionem cum repetitione sui exigit.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', I.4.1''': “Sed in diffinitione orationis dicitur, cujus aliquid partium separatim significat, non ut affirmatio: et ex hoc non sequitur, quod oratio '''perfecta''' nullam habeat partem significantem ut affirmatio, quia partitiva constructio hoc impedit: sed quod per se et proxime partes componentes orationem ut oratio est, aliquid significent, non ut affirmatio, sed ut dictio simplicis intellectus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Aquinas, ''Summa theologiae'', 3.9.3.ad2''': “Dispositio se habet ad '''perfectionem''' dupliciter, uno modo sicut via ducens ad '''perfectionem''', alio modo sicut effectus a '''perfectione''' procedens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Beluacensis, ''Speculum maius: Speculum doctrinale'', 2.20.93''': “Sed quia totum habet haec vox, in domo, additur demonstrans sententiam. Et quia hoc totum habet imperfecta oratio, adiungitur, congruam et '''perfectam''', id est, '''perfectum''' significans intellectum. vel fortasse per hoc quod dicit congruam, remouetur vitiosa constructio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de congruitate, tertio de '''perfectione'''. Et patet ordo, quia '''perfectio''' praesupponit congruitatem, congruitas vero constructionem. Omnis enim oratio '''perfecta''' est congrua et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 314''': “tria requiruntur ad '''perfectionem''' sermonis. Primum est suppositum et appositum [...] Secundo, requiritur omnium modorum significandi conformitas, prout ad congruitatem requirebatur. Tertio, requiritur ex parte constructionis, quad nulla dependentia sit non terminata, quae retrahat ipsam ab eius fine, qui est mentis conceptum compositum exprimere et '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 318''': “'''Perfectio''' secundum intellectum est, cum constructibilia secundum vocem non experimuntur, sed alterum ab intellectu apprehenditur, ut dicendo 'lego'. Nam hoc verbum 'lego' dat intelligere suppositum, quod est li 'ego', sub conformitate omnium modorum significandi requisitorum ad hanc speciem constructionis. Et tamen hie nulla derelinquitur dependentia [...] non terminata, quae retrahat earn ab eius fine, qui e s t . . . '''perfectum''' sensum in animo auditoris generare; et ita intelligitur de aliis.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander Halensis, ''Summa theologiae'', III.610''': “Est '''perfectio''' quae est a forma et est '''perfectio''' quae est a fine. Iterum est '''perfectio''' primi esse et secundi esse; '''perfectio''' primi esse est a forma substantiali, '''perfectio''' secundi esse est a fine, quia esse ordinis a fine perficitur ad quem est. Item est '''perfectio''' disponens, et est '''perfectio''' complens. '''Perfectio''' complens est dignior perfectibili, et non disponens.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum'', II.637''': “Illius autem assumptionis que est, 'Sed &amp;quot;ipse&amp;quot; illud non implet', premittit approbationem hoc modo: 'Verba prime et secunde persone adiuncta pronominibus etc.' Cuius sentencie hec summa est quod, cum verba prime et secunde persone adiungantur pronominibus ad '''perfectam''' constructionem faciendam, suum est nominis ut numquam addantur ei verba prime et secunde persone, id est, ut ipsum nomen numquam addatur verbis prime et secunde persone ad constructionis '''perfectionem''' sine pronomine eiusdem persone nisi sint verba substantiva vel vocativa quibus in prima et secunda persona licet addere nomina ut 'Tripho dicor', 'Cicero sum'.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum Minorem'', 154''': “Propter haec ergo et alia plura nolo dicere quod regere dictionem sit earn adiungere sibi in constructione ad determinationem suae significationis, sed ut brevius et verius dicam, dictionem regere dictionem nihil aliud est quam trahere secum earn in constructione ad constructionis '''perfectionem''', non autem dico ad significationis determinationem. Cum enim dico 'Socrates' non intellego statim rem ut de ea dicitur res verbi, sicut cum dico 'legit' designo rem ut dicitur de re nominis. Non ergo nominativus trahit verbum in constructionem, sed verbum nominativum ad '''perfectionem''' constructionis. Idcirco verbum regit nominativum casum, nominativus vero non regit verbum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Pisanus, ''Ars grammatica'' (recensio α), 31.774''': “&amp;lt;Si&amp;gt; interrogauerit me aliquis 'quid agis?', respondebo 'tepesco', 'calesco' 'frigesco', id est 'tepere, calere, frigere incipio'. '''Perfecta''' forma ideo dicitur, quia ex omni parte '''perfecta''' est.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum congrua, sententiam '''perfectam''' demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', III.114.17''': “Aliae […] dictiones sunt, quae […] sine adiumento aliarum partium orationis […] proferri ad '''perfectionem''' sensus non possunt, ut praepositiones vel coniunctiones. eae etenim semper consignificant, id est coniunctae aliis significant, per se autem non.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum congruam sententiam '''perfectam'''que demonstrans.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale,'' 4.11.156:''' “si suspensiva fiat constructio, quando / pausabit, 'media' poterit distinctio dici, / si sit '''perfecta''' constructio. si tamen addi / convenit, ut plena sententia possit haberi, / si lector pauset, ibi 'subdistinctio' fiet.'” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=524</id>
		<title>Ambitus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ambitus&amp;diff=524"/>
		<updated>2025-11-12T08:28:08Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Creata pagina con &amp;quot;Con il termine ''ambitus'' si identifica intuitivamente, in contesto grammaticale, retorico o anche musicale, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Esso rappresenta uno dei calchi di ''περίοδος,'' così come ''circuitus'' o ''continuatio,'' utilizzato sia in età tardo latina che medievale soprattutto nella definizione del concetto di frase, o in rel...&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine ''ambitus'' si identifica intuitivamente, in contesto grammaticale, retorico o anche musicale, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Esso rappresenta uno dei calchi di ''περίοδος,'' così come ''circuitus'' o ''continuatio,'' utilizzato sia in età tardo latina che medievale soprattutto nella definizione del concetto di frase, o in relazione alla descrizione dei simboli di punteggiatura. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Per approfondimenti, si rimanda alle voci correlate.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ambitus'' ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'', 1.185.38: “IN LECTIONE TOTA SENTENTIA PERIODOS DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. Periodos Grece, Latine dicitur ''circuitus'' uel '''''ambitus''''', eo quod circueat clausulas sententiae.”&lt;br /&gt;
* Augustinus Hipponensis, ''De musica'', 5.13.28: &amp;quot;Iam uero non solum talia poemata uersibus fiunt, ut in his unum genus teneatur, qualia epicorum poetarum sunt uel etiam comicorum, sed illos quoque '''ambitus''', quos periodos Graeci uocant, non tantum illis metris, quae lege uersuum non tenentur, lyrici poetae faciunt, sed etiam uersibus.&amp;quot;&lt;br /&gt;
* Diomedes, Ars grammatica, 2.465: &amp;quot;comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, '''ambitum''' circuitum conprehensionem continuationem circumscriptionem.&amp;quot;&lt;br /&gt;
* Murethach'', Intellectus in Donati Arte maiore'', 45: ''“''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'In lectione tota sententia periodos dicitur, cuius partes sunt cola et comata. ''Periodos'' grece, latine dicitur ''circuitus'' uel '''''ambitus''''', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola ''membrum'' dicitur; coma autem ''incisio'', unde et coma equorum appellatur. Periodos ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[circuito]], [[periodus]], [[congruitas]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[membrum]], [[sententia]].&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=523</id>
		<title>Periodus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=523"/>
		<updated>2025-11-10T11:26:03Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di Periodos */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''periodos'' (o ''periodus''), prestito dal greco ''περίοδος'', indica univocamente, benché in modo più intuitivo che descrittivamente accurato, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Si può ritrovare in senso tecnico in vari contesti, sia in ambito grammaticale che filosofico e retorico, a partire dalla definizione dei simboli di punteggiatura o delle unità che compongono il discorso, accanto ad altri calchi di ''περίοδος'' quali ''ambitus'', ''circuitus'' o ''continuatio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Proprio per la connessione con l’ambito della punteggiatura, ''periodus'' assume anche il significato metonimico di segno interpuntivo con cui si termina la ''clausola'', equivalente sostanzialmente al moderno '''punto e virgola'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Schad (2007: 357) menziona il termine ''periodos'' solamente nell’analisi di ''sententia'', riportando le citazioni dei grammatici tardo-latini, modellate sulla scia di Donato, nella descrizione del sistema di punteggiatura e della connessione tra punteggiatura e unità sintattiche. In tale contesto, i termini ''sententia'' e ''periodos'' andrebbero a coincidere come etichetta per la frase di senso compiuto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2022) individua ''periodos'' tra i termini chiave del metalinguaggio sintattico latino nel percorso grammaticale e retorico di individuazione dei concetti di frase e sintagma a partire dal concetto di ''clausola'', rintracciando occorrenze del termine dalla tarda latinità al periodo medievale sia nel significato di “frase complessa” che come termine metalinguistico specifico della punteggiatura.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b: 179), nell’analisi degli intrecci tra grammatica, retorica e altre discipline quali la musica, ricorda che spesso le prime due “hanno fornito l’analisi di unita minime, di strutture costitutive della frase o del periodo, ma anche della parola o della sillaba, del ritmo, della combinazione tra di esse”: a tal proposito, il termine ''periodus'' è attestato nei testi musicali medievali e rinascimentali con il significato di “frase musicale”. Anche Cascarelli Iafelice (2019: 31), Grotans (2006: 191) e Williams (2022: 8) menzionano ''periodus'' tra i prestiti che i teorici musicali medievali traggono dal metalinguaggio grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione volgare italiana ===&lt;br /&gt;
Come sottolineano Poggiogalli (1999) e Fornara (2013), il termine ''periodo'' viene spesso utilizzato anche nei trattati vernacolari con lo stesso significato della trattatistica latina, accanto ad altri calchi come ''parlare'', ''parlamento'' o ''circuito''. Poggiogalli (1999: 342), in particolare, lo definisce come “insieme di due o più proposizioni collegate mediante relazioni sintattiche”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Periodos'' (e traducenti) ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Adalberto_di_Samaria Adalbertus Samaritanus] (fl. XI-XII secolo)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ruggero_Bacone Rogerus Bacon] (1214-1292 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840-930)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ugo_di_San_Vittore Hugo de Sancto Victore] (1096-1141)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560 ca.-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Moerbeke Guillelmus de Morbeka] (1215-1286)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Niccol%C3%B2_Perotti Nicolaus Perottus] (1430 ca.-1480)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Periodos'' (e traducenti) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' nella definizione di frase in relazione alla punteggiatura ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.6.372'''.&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''.&lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'', '''1.185'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'', '''45'''.&lt;br /&gt;
* Rogerus Bacon, ''Opus tertium'', '''62.248'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.30'''.&lt;br /&gt;
* Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'', '''428.4'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' in ambito retorico e filosofico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum'', '''3.45-46'''.&lt;br /&gt;
* Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'', '''4.124.89'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' come segno di interpunzione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', '''10.124'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''1.20.2'''.&lt;br /&gt;
* Nicolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'', '''94r-v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' nei trattati di musica come “frase musicale” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'', '''10'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodo'' nella tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', '''77v'''.&lt;br /&gt;
* Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', '''370'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone, ''Grammatica volgare'', '''48r.'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation'', Ancient Grammars and Contexts, 99, 1.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), ''The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars'', Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.'' Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli, Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024a), ''The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes'', Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio.”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Santoni''', N., (2024), “La terminologia grammaticale e proto-sintattica nei trattati medievali di ars dictandi.&amp;quot; ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio.-(Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 195-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: ''concordantia'', ''congruitas'', ''consequentia'', ''katallèlotès''”. ''Histoire'' ''Épistémologie Langage.'' 21/2, ''Constitution de la syntaxe'', 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Hodgman''', A. W. (1924), Latin Equivalents of Punctuation Marks, ''The Classical Journal'' 19.7, 403-417.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Mortara Garavelli''', B. (2008), ''Storia della punteggiatura in Europa'', Roma-Bari: Laterza.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Sinclair''', P. (1993), “The ''sententia'' in ''Rhetorica ad Herennium: a Study in the sociology of rhetoric''”, ''The American Journal of Philology'' 114.4, 561-580.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]], [[clausula]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[parlamento]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum''''', '''3.45-46''': “Oportet quoque cognoscere tam prosaico quam metrico tria esse dictamini necessaria: cola, commata, '''periodos'''. […] '''Periodos''' vero, ubi precedente cola vel commata sententia conclusa terminatur. Interpretatur enim '''periodos''' sententie terminatio, peri enim circum, oda laus, videlicet cum circuiens argumentando dictator ad laudem, id est ad conclusionem, pervenit; quedam etenim laus est proposita recte concludere.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'',''' '''II, 6, 372''': “in lectione tota sententia '''periodus''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est membra et caesa].”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'',''' '''10''': “Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, '''periodus''' clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, '''periodus''' est. […] Similiter cum cantus in quarta vel quinta a finali voce per suspensionem pausat, colon est; cum in medio ad finalem reducitur, comma est; cum in fine ad finalem pervenit '''periodus''' est.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale''''', '''4.11.156''': “completo sensu fiet 'distinctio' plena; haec est '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''' mutato nomine dicta; est 'metrum' media distinctio; finis habetur versus '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus''';' est subdistinctio 'punctus.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'',''' '''4.124.89''': “Et alias quidem ait nihil congruere praesenti negotio cum sit dialecticum et philosophicum, rhetoricae autem vel poeticae dicit esse convenientem speculationem de his, quia qui circa utramque harum negotiantur circa orationes ipsas secundum se habent agere, rhetores quidem rythmos ipsarum et periodos et figuras elaborantes, grammatici autem metra et primarum dictionum figurationes et declinationes et quaecumque talia.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'',''' '''1.185.38''': “IN LECTIONE TOTA SENTENTIA '''PERIODOS''' DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. '''Periodos''' Grece, Latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rogerus Bacon, ''Opus tertium'',''' '''62.248''': “Secundum Isidorum et auctores caeteros, '''periodus''' dicitur ubi versus debet fieri, scilicet ubi sententia perfecte terminatur, et fit punctus ac pausatio, ut una sententia ab alia distinguatur, ne sententiarum fiat confusio diversarum; et non debet fieri ante perfectam sententiam. […] Nam si in uno versu cadunt haec tria, tunc comma fit primo, ubi semiplena est sententia totius versus; et ubi decurrit sententia, non tamen adhuc finitur, sed ad aliud tenditur, fit colon. Et comma habet pausationem parum flexam, colon vero elevatam, '''periodus''' perfecte descendit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', 77v''': “Tre cose gli antichi […] nell’ordinare i lor punti consideravano: cioè, se il sentimento del '''Periodo''' era perfetto ('''PERIODO''' voce Greca; che poi più comunemente si disse CLAVSOLA; è tutto quel giro; e comprendimento di parole; come dapoi si mostrerà per essempio; che abbraccia e contiene alcuno de pensieri, che spiegare intendiamo, pienamente) et allora segnavano un punto nel fine al sommo della lettera.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''1.20.2''': “Vltima distinctio, quae totam sententiam cludit, ipsa est '''periodus'''; cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma; quarum diuersitas punctis diuerso loco positis demonstratur. […] Vbi uero iam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam faciamus, fit '''periodus''', punctum que ad caput litterae ponimus; et uocatur distinctio, id est disiunctio, quia integram separauit sententiam.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'' (in Grotans 2006), 191''': “Verum cantilenae corpus “arsi” et “thesi,” id est “elauatione” tonorum et “positione” completur, donec “'''periodo''',” id est “clausula” siue “circuitu” suis membris distincta terminetur.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'',''' '''10.124''': “Vbi uero per gradus pronunciando plenam sententie clausulam facimus fit '''periodus''' punctum que ad caput littere ponimus et uocatur distinctio id est disiunctio quia integram separauit sententiam et hoc quidem apud oratores ita est; nam partem hanc id est posituram quantum ad officium pertinet hoc est ad agendum oratori censeo assignandam sicut ceteras que dicte sunt quamuis inter grammatice attributa numeretur quantum ad primam insinuationem spectat. ”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach'', Intellectus in Donati Arte maiore'', 45: ''“'In lectione tota ''sententia'' '''''periodos''''' dicitur, cuius partes sunt ''cola'' et ''comata'''. '''''Periodos''''' grece, latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola ''membrum'' dicitur; coma autem ''incisio'', unde et coma equorum appellatur. '''Periodos''' ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Niccolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'',''' '''95v''': “'''Periodus''' est punctus qui ponitur in fine clausulae quando non modo perfectus est sensus: sed etiam ipse sermo: ut quod sequitur quasi de nouo inchoari uideatur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', 370''': “le sentenze e i '''periodi''' del verso sono molto più brevi et raccolti che quei delle prose.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem''''', '''1.54.30''': “in lectione tota sententia '''periodos''' nuncupatur cuius partes sunt cola et commata id est membra et caesa. Quod non ita intelligendum est quasi in omni lectione cola et commata et '''periodi''' notentur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'',''' '''428, 4''': “in lectione tota sententia '''perihodos''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata, colon quidam dixerunt membrum, comma caesum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone, ''Grammatica volgare'',''' '''48r''': “Al fine de la oratione, o circoito che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il '''periodo''' essere condotto a la perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=522</id>
		<title>Periodus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=522"/>
		<updated>2025-11-10T11:18:58Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Significati e usi di Periodos (e traducenti) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''periodos'' (o ''periodus''), prestito dal greco ''περίοδος'', indica univocamente, benché in modo più intuitivo che descrittivamente accurato, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Si può ritrovare in senso tecnico in vari contesti, sia in ambito grammaticale che filosofico e retorico, a partire dalla definizione dei simboli di punteggiatura o delle unità che compongono il discorso, accanto ad altri calchi di ''περίοδος'' quali ''ambitus'', ''circuitus'' o ''continuatio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Proprio per la connessione con l’ambito della punteggiatura, ''periodus'' assume anche il significato metonimico di segno interpuntivo con cui si termina la ''clausola'', equivalente sostanzialmente al moderno '''punto e virgola'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Schad (2007: 357) menziona il termine ''periodos'' solamente nell’analisi di ''sententia'', riportando le citazioni dei grammatici tardo-latini, modellate sulla scia di Donato, nella descrizione del sistema di punteggiatura e della connessione tra punteggiatura e unità sintattiche. In tale contesto, i termini ''sententia'' e ''periodos'' andrebbero a coincidere come etichetta per la frase di senso compiuto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2022) individua ''periodos'' tra i termini chiave del metalinguaggio sintattico latino nel percorso grammaticale e retorico di individuazione dei concetti di frase e sintagma a partire dal concetto di ''clausola'', rintracciando occorrenze del termine dalla tarda latinità al periodo medievale sia nel significato di “frase complessa” che come termine metalinguistico specifico della punteggiatura.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b: 179), nell’analisi degli intrecci tra grammatica, retorica e altre discipline quali la musica, ricorda che spesso le prime due “hanno fornito l’analisi di unita minime, di strutture costitutive della frase o del periodo, ma anche della parola o della sillaba, del ritmo, della combinazione tra di esse”: a tal proposito, il termine ''periodus'' è attestato nei testi musicali medievali e rinascimentali con il significato di “frase musicale”. Anche Cascarelli Iafelice (2019: 31), Grotans (2006: 191) e Williams (2022: 8) menzionano ''periodus'' tra i prestiti che i teorici musicali medievali traggono dal metalinguaggio grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione volgare italiana ===&lt;br /&gt;
Come sottolineano Poggiogalli (1999) e Fornara (2013), il termine ''periodo'' viene spesso utilizzato anche nei trattati vernacolari con lo stesso significato della trattatistica latina, accanto ad altri calchi come ''parlare'', ''parlamento'' o ''circuito''. Poggiogalli (1999: 342), in particolare, lo definisce come “insieme di due o più proposizioni collegate mediante relazioni sintattiche”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Periodos'' ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Adalberto_di_Samaria Adalbertus Samaritanus] (fl. XI-XII secolo)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ruggero_Bacone Rogerus Bacon] (1214-1292 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840-930)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ugo_di_San_Vittore Hugo de Sancto Victore] (1096-1141)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560 ca.-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Moerbeke Guillelmus de Morbeka] (1215-1286)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Niccol%C3%B2_Perotti Nicolaus Perottus] (1430 ca.-1480)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Periodos'' (e traducenti) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' nella definizione di frase in relazione alla punteggiatura ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.6.372'''.&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''.&lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'', '''1.185'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'', '''45'''.&lt;br /&gt;
* Rogerus Bacon, ''Opus tertium'', '''62.248'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.30'''.&lt;br /&gt;
* Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'', '''428.4'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' in ambito retorico e filosofico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum'', '''3.45-46'''.&lt;br /&gt;
* Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'', '''4.124.89'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' come segno di interpunzione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', '''10.124'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''1.20.2'''.&lt;br /&gt;
* Nicolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'', '''94r-v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' nei trattati di musica come “frase musicale” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'', '''10'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodo'' nella tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', '''77v'''.&lt;br /&gt;
* Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', '''370'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation'', Ancient Grammars and Contexts, 99, 1.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), ''The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars'', Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.'' Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli, Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024a), ''The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes'', Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio.”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Santoni''', N., (2024), “La terminologia grammaticale e proto-sintattica nei trattati medievali di ars dictandi.&amp;quot; ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio.-(Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 195-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: ''concordantia'', ''congruitas'', ''consequentia'', ''katallèlotès''”. ''Histoire'' ''Épistémologie Langage.'' 21/2, ''Constitution de la syntaxe'', 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Hodgman''', A. W. (1924), Latin Equivalents of Punctuation Marks, ''The Classical Journal'' 19.7, 403-417.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Mortara Garavelli''', B. (2008), ''Storia della punteggiatura in Europa'', Roma-Bari: Laterza.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Sinclair''', P. (1993), “The ''sententia'' in ''Rhetorica ad Herennium: a Study in the sociology of rhetoric''”, ''The American Journal of Philology'' 114.4, 561-580.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]], [[clausula]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[parlamento]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum''''', '''3.45-46''': “Oportet quoque cognoscere tam prosaico quam metrico tria esse dictamini necessaria: cola, commata, '''periodos'''. […] '''Periodos''' vero, ubi precedente cola vel commata sententia conclusa terminatur. Interpretatur enim '''periodos''' sententie terminatio, peri enim circum, oda laus, videlicet cum circuiens argumentando dictator ad laudem, id est ad conclusionem, pervenit; quedam etenim laus est proposita recte concludere.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'',''' '''II, 6, 372''': “in lectione tota sententia '''periodus''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est membra et caesa].”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'',''' '''10''': “Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, '''periodus''' clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, '''periodus''' est. […] Similiter cum cantus in quarta vel quinta a finali voce per suspensionem pausat, colon est; cum in medio ad finalem reducitur, comma est; cum in fine ad finalem pervenit '''periodus''' est.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale''''', '''4.11.156''': “completo sensu fiet 'distinctio' plena; haec est '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''' mutato nomine dicta; est 'metrum' media distinctio; finis habetur versus '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus''';' est subdistinctio 'punctus.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'',''' '''4.124.89''': “Et alias quidem ait nihil congruere praesenti negotio cum sit dialecticum et philosophicum, rhetoricae autem vel poeticae dicit esse convenientem speculationem de his, quia qui circa utramque harum negotiantur circa orationes ipsas secundum se habent agere, rhetores quidem rythmos ipsarum et periodos et figuras elaborantes, grammatici autem metra et primarum dictionum figurationes et declinationes et quaecumque talia.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'',''' '''1.185.38''': “IN LECTIONE TOTA SENTENTIA '''PERIODOS''' DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. '''Periodos''' Grece, Latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rogerus Bacon, ''Opus tertium'',''' '''62.248''': “Secundum Isidorum et auctores caeteros, '''periodus''' dicitur ubi versus debet fieri, scilicet ubi sententia perfecte terminatur, et fit punctus ac pausatio, ut una sententia ab alia distinguatur, ne sententiarum fiat confusio diversarum; et non debet fieri ante perfectam sententiam. […] Nam si in uno versu cadunt haec tria, tunc comma fit primo, ubi semiplena est sententia totius versus; et ubi decurrit sententia, non tamen adhuc finitur, sed ad aliud tenditur, fit colon. Et comma habet pausationem parum flexam, colon vero elevatam, '''periodus''' perfecte descendit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', 77v''': “Tre cose gli antichi […] nell’ordinare i lor punti consideravano: cioè, se il sentimento del '''Periodo''' era perfetto ('''PERIODO''' voce Greca; che poi più comunemente si disse CLAVSOLA; è tutto quel giro; e comprendimento di parole; come dapoi si mostrerà per essempio; che abbraccia e contiene alcuno de pensieri, che spiegare intendiamo, pienamente) et allora segnavano un punto nel fine al sommo della lettera.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''1.20.2''': “Vltima distinctio, quae totam sententiam cludit, ipsa est '''periodus'''; cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma; quarum diuersitas punctis diuerso loco positis demonstratur. […] Vbi uero iam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam faciamus, fit '''periodus''', punctum que ad caput litterae ponimus; et uocatur distinctio, id est disiunctio, quia integram separauit sententiam.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'' (in Grotans 2006), 191''': “Verum cantilenae corpus “arsi” et “thesi,” id est “elauatione” tonorum et “positione” completur, donec “'''periodo''',” id est “clausula” siue “circuitu” suis membris distincta terminetur.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'',''' '''10.124''': “Vbi uero per gradus pronunciando plenam sententie clausulam facimus fit '''periodus''' punctum que ad caput littere ponimus et uocatur distinctio id est disiunctio quia integram separauit sententiam et hoc quidem apud oratores ita est; nam partem hanc id est posituram quantum ad officium pertinet hoc est ad agendum oratori censeo assignandam sicut ceteras que dicte sunt quamuis inter grammatice attributa numeretur quantum ad primam insinuationem spectat. ”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'',''' '''45''': “'In lectione tota ''sententia'' '''''periodos''''' dicitur, cuius partes sunt ''cola'' et ''comata'''. '''''Periodos''''' grece, latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola ''membrum'' dicitur; coma autem ''incisio'', unde et coma equorum appellatur. '''Periodos''' ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Niccolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'',''' '''95v''': “'''Periodus''' est punctus qui ponitur in fine clausulae quando non modo perfectus est sensus: sed etiam ipse sermo: ut quod sequitur quasi de nouo inchoari uideatur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', 370''': “le sentenze e i '''periodi''' del verso sono molto più brevi et raccolti che quei delle prose.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem''''', '''1.54.30''': “in lectione tota sententia '''periodos''' nuncupatur cuius partes sunt cola et commata id est membra et caesa. Quod non ita intelligendum est quasi in omni lectione cola et commata et '''periodi''' notentur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'',''' '''428, 4''': “in lectione tota sententia '''perihodos''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata, colon quidam dixerunt membrum, comma caesum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=521</id>
		<title>Periodus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Periodus&amp;diff=521"/>
		<updated>2025-11-10T11:18:07Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''periodos'' (o ''periodus''), prestito dal greco ''περίοδος'', indica univocamente, benché in modo più intuitivo che descrittivamente accurato, la '''frase complessa''' in quanto unità sintattica superiore rispetto alla frase semplice perché dotata sia di grammaticalità che di senso compiuto. Si può ritrovare in senso tecnico in vari contesti, sia in ambito grammaticale che filosofico e retorico, a partire dalla definizione dei simboli di punteggiatura o delle unità che compongono il discorso, accanto ad altri calchi di ''περίοδος'' quali ''ambitus'', ''circuitus'' o ''continuatio''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Proprio per la connessione con l’ambito della punteggiatura, ''periodus'' assume anche il significato metonimico di segno interpuntivo con cui si termina la ''clausola'', equivalente sostanzialmente al moderno '''punto e virgola'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Schad (2007: 357) menziona il termine ''periodos'' solamente nell’analisi di ''sententia'', riportando le citazioni dei grammatici tardo-latini, modellate sulla scia di Donato, nella descrizione del sistema di punteggiatura e della connessione tra punteggiatura e unità sintattiche. In tale contesto, i termini ''sententia'' e ''periodos'' andrebbero a coincidere come etichetta per la frase di senso compiuto.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2022) individua ''periodos'' tra i termini chiave del metalinguaggio sintattico latino nel percorso grammaticale e retorico di individuazione dei concetti di frase e sintagma a partire dal concetto di ''clausola'', rintracciando occorrenze del termine dalla tarda latinità al periodo medievale sia nel significato di “frase complessa” che come termine metalinguistico specifico della punteggiatura.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli (2024b: 179), nell’analisi degli intrecci tra grammatica, retorica e altre discipline quali la musica, ricorda che spesso le prime due “hanno fornito l’analisi di unita minime, di strutture costitutive della frase o del periodo, ma anche della parola o della sillaba, del ritmo, della combinazione tra di esse”: a tal proposito, il termine ''periodus'' è attestato nei testi musicali medievali e rinascimentali con il significato di “frase musicale”. Anche Cascarelli Iafelice (2019: 31), Grotans (2006: 191) e Williams (2022: 8) menzionano ''periodus'' tra i prestiti che i teorici musicali medievali traggono dal metalinguaggio grammaticale.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione volgare italiana ===&lt;br /&gt;
Come sottolineano Poggiogalli (1999) e Fornara (2013), il termine ''periodo'' viene spesso utilizzato anche nei trattati vernacolari con lo stesso significato della trattatistica latina, accanto ad altri calchi come ''parlare'', ''parlamento'' o ''circuito''. Poggiogalli (1999: 342), in particolare, lo definisce come “insieme di due o più proposizioni collegate mediante relazioni sintattiche”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Periodos'' ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Adalberto_di_Samaria Adalbertus Samaritanus] (fl. XI-XII secolo)&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alessandro_di_Villedieu Alexander de Villa-Dei] (1175-1240)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ruggero_Bacone Rogerus Bacon] (1214-1292 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840-930)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ugo_di_San_Vittore Hugo de Sancto Victore] (1096-1141)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560 ca.-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Moerbeke Guillelmus de Morbeka] (1215-1286)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Niccol%C3%B2_Perotti Nicolaus Perottus] (1430 ca.-1480)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Periodos'' (e traducenti) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' nella definizione di frase in relazione alla punteggiatura ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Aelius Donatus, ''Ars grammatica'', '''II.6.372'''.&lt;br /&gt;
* Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale'', '''4.11.156'''.&lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'', '''1.185'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'', '''45'''.&lt;br /&gt;
* Rogerus Bacon, ''Opus tertium'', '''62.248'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.30'''.&lt;br /&gt;
* Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'', '''428.4'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodos'' in ambito retorico e filosofico ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum'', '''3.45-46'''.&lt;br /&gt;
* Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'', '''4.124.89'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' come segno di interpunzione ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'', '''10.124'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''1.20.2'''.&lt;br /&gt;
* Nicolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'', '''94r-v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodus'' nei trattati di musica come “frase musicale” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'', '''10'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Periodo'' nella tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', '''77v'''.&lt;br /&gt;
* Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', '''370'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2020), ''Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation'', Ancient Grammars and Contexts, 99, 1.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P'''., et al. (2021a), ''The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars'', Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “''Constructio'' and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. ''Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio'' ''Melazzo.'' Ed. by M. L. Aliffi, A. Bartolotta, C. Nigrelli, Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From ''clausula'' to ''clause'', 2000 years of metalinguistic history”, Biondi, L., F, Dedè, and A, Scala (Eds.), ''Ubi homo ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna''. Alessandria: Edizioni dell'Orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras, P.''' (2024a), ''The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes'', Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio.”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Santoni''', N., (2024), “La terminologia grammaticale e proto-sintattica nei trattati medievali di ars dictandi.&amp;quot; ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio.-(Lingue, linguaggi, metalinguaggio 2612-5692; 16)'': 195-216.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier-Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: ''concordantia'', ''congruitas'', ''consequentia'', ''katallèlotès''”. ''Histoire'' ''Épistémologie Langage.'' 21/2, ''Constitution de la syntaxe'', 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat, B.''' (2017), ''L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius'', Langages, 205, 87-102.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), ''Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure'', Cambridge-New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Hodgman''', A. W. (1924), Latin Equivalents of Punctuation Marks, ''The Classical Journal'' 19.7, 403-417.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), ''The mirror of grammar''. ''Theology, philosophy and the Modistae'', ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): ''“''Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. ''Aspects of the theory and history of dependency grammar''. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Mortara Garavelli''', B. (2008), ''Storia della punteggiatura in Europa'', Roma-Bari: Laterza.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier Catach''', I. (1983), ''La Grammaire spéculative des Modistes'', Lille: Presses Universitaires.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Sinclair''', P. (1993), “The ''sententia'' in ''Rhetorica ad Herennium: a Study in the sociology of rhetoric''”, ''The American Journal of Philology'' 114.4, 561-580.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music&amp;lt;/nowiki&amp;gt;.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]], [[clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[parlamento]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Adalbertus Samaritanus, ''Praecepta dictaminum''''', '''3.45-46''': “Oportet quoque cognoscere tam prosaico quam metrico tria esse dictamini necessaria: cola, commata, '''periodos'''. […] '''Periodos''' vero, ubi precedente cola vel commata sententia conclusa terminatur. Interpretatur enim '''periodos''' sententie terminatio, peri enim circum, oda laus, videlicet cum circuiens argumentando dictator ad laudem, id est ad conclusionem, pervenit; quedam etenim laus est proposita recte concludere.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus, ''Ars grammatica'',''' '''II, 6, 372''': “in lectione tota sententia '''periodus''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est membra et caesa].”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'',''' '''10''': “Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, '''periodus''' clausura sive circuitus, ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, '''periodus''' est. […] Similiter cum cantus in quarta vel quinta a finali voce per suspensionem pausat, colon est; cum in medio ad finalem reducitur, comma est; cum in fine ad finalem pervenit '''periodus''' est.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alexander de Villa-Dei, ''Doctrinale''''', '''4.11.156''': “completo sensu fiet 'distinctio' plena; haec est '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus'&amp;lt;nowiki/&amp;gt;''' mutato nomine dicta; est 'metrum' media distinctio; finis habetur versus '''&amp;lt;nowiki/&amp;gt;'periodus''';' est subdistinctio 'punctus.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Ammonius Hermiae (trad. Guillelmus de Morbeka), ''In Peri hermeneias'',''' '''4.124.89''': “Et alias quidem ait nihil congruere praesenti negotio cum sit dialecticum et philosophicum, rhetoricae autem vel poeticae dicit esse convenientem speculationem de his, quia qui circa utramque harum negotiantur circa orationes ipsas secundum se habent agere, rhetores quidem rythmos ipsarum et periodos et figuras elaborantes, grammatici autem metra et primarum dictionum figurationes et declinationes et quaecumque talia.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem'',''' '''1.185.38''': “IN LECTIONE TOTA SENTENTIA '''PERIODOS''' DICITVR, CVIVS PARTES SVNT COLET COMMATA. '''Periodos''' Grece, Latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Rogerus Bacon, ''Opus tertium'',''' '''62.248''': “Secundum Isidorum et auctores caeteros, '''periodus''' dicitur ubi versus debet fieri, scilicet ubi sententia perfecte terminatur, et fit punctus ac pausatio, ut una sententia ab alia distinguatur, ne sententiarum fiat confusio diversarum; et non debet fieri ante perfectam sententiam. […] Nam si in uno versu cadunt haec tria, tunc comma fit primo, ubi semiplena est sententia totius versus; et ubi decurrit sententia, non tamen adhuc finitur, sed ad aliud tenditur, fit colon. Et comma habet pausationem parum flexam, colon vero elevatam, '''periodus''' perfecte descendit.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'', 77v''': “Tre cose gli antichi […] nell’ordinare i lor punti consideravano: cioè, se il sentimento del '''Periodo''' era perfetto ('''PERIODO''' voce Greca; che poi più comunemente si disse CLAVSOLA; è tutto quel giro; e comprendimento di parole; come dapoi si mostrerà per essempio; che abbraccia e contiene alcuno de pensieri, che spiegare intendiamo, pienamente) et allora segnavano un punto nel fine al sommo della lettera.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''1.20.2''': “Vltima distinctio, quae totam sententiam cludit, ipsa est '''periodus'''; cuius, ut diximus, partes sunt cola et comma; quarum diuersitas punctis diuerso loco positis demonstratur. […] Vbi uero iam per gradus pronuntiando plenam sententiae clausulam faciamus, fit '''periodus''', punctum que ad caput litterae ponimus; et uocatur distinctio, id est disiunctio, quia integram separauit sententiam.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'' (in Grotans 2006), 191''': “Verum cantilenae corpus “arsi” et “thesi,” id est “elauatione” tonorum et “positione” completur, donec “'''periodo''',” id est “clausula” siue “circuitu” suis membris distincta terminetur.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hugo de Sancto Victore, ''De grammatica'',''' '''10.124''': “Vbi uero per gradus pronunciando plenam sententie clausulam facimus fit '''periodus''' punctum que ad caput littere ponimus et uocatur distinctio id est disiunctio quia integram separauit sententiam et hoc quidem apud oratores ita est; nam partem hanc id est posituram quantum ad officium pertinet hoc est ad agendum oratori censeo assignandam sicut ceteras que dicte sunt quamuis inter grammatice attributa numeretur quantum ad primam insinuationem spectat. ”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, ''Intellectus in Donati Arte maiore'',''' '''45''': “'In lectione tota ''sententia'' '''''periodos''''' dicitur, cuius partes sunt ''cola'' et ''comata'''. '''''Periodos''''' grece, latine dicitur ''circuitus'' uel ''ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. 'Cuius partes sunt cola et comata'. Cola ''membrum'' dicitur; coma autem ''incisio'', unde et coma equorum appellatur. '''Periodos''' ipsa est distinctio, coma autem subdistinctio, cola uero media distinctio.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Niccolaus Perottus, ''Rudimenta grammatices'',''' '''95v''': “'''Periodus''' est punctus qui ponitur in fine clausulae quando non modo perfectus est sensus: sed etiam ipse sermo: ut quod sequitur quasi de nouo inchoari uideatur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Girolamo Ruscelli, ''De’ Commentarii della lingua italiana'', 370''': “le sentenze e i '''periodi''' del verso sono molto più brevi et raccolti che quei delle prose.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem''''', '''1.54.30''': “in lectione tota sententia '''periodos''' nuncupatur cuius partes sunt cola et commata id est membra et caesa. Quod non ita intelligendum est quasi in omni lectione cola et commata et '''periodi''' notentur.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Servius Grammaticus, ''Commentarius in artem Donati'',''' '''428, 4''': “in lectione tota sententia '''perihodos''' dicitur, cuius partes sunt cola et commata, colon quidam dixerunt membrum, comma caesum.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=520</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=520"/>
		<updated>2025-11-10T08:27:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Significati e usi di Ligatura */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': &amp;quot;il ragazzo che corre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : &amp;quot;la ragazza canta sempre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : &amp;quot;Maria vuole mangiare&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente] (1647-1707)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* Francisco Coronel (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come &amp;quot;particella di legame sintattico&amp;quot; nelle grammatiche missionarie ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=519</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=519"/>
		<updated>2025-11-10T08:26:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di ligatura (e legatura) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': &amp;quot;il ragazzo che corre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : &amp;quot;la ragazza canta sempre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : &amp;quot;Maria vuole mangiare&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente] (1647-1707)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* Francisco Coronel (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come &amp;quot;particella di legame sintattico&amp;quot; nelle grammatiche missionarie: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=518</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=518"/>
		<updated>2025-11-10T08:26:16Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di ligatura (e legatura) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': &amp;quot;il ragazzo che corre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : &amp;quot;la ragazza canta sempre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : &amp;quot;Maria vuole mangiare&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://es.wikipedia.org/wiki/%C3%81lvaro_de_Benavente Álvaro de Benavente] (1647-1707)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* Francisco Coronel (1585-1630 ca.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come &amp;quot;particella di legame sintattico&amp;quot; nelle grammatiche missionarie: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Alvaro de Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francisco Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=517</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=517"/>
		<updated>2025-11-10T08:21:29Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Tradizione grammaticale missionaria */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': &amp;quot;il ragazzo che corre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : &amp;quot;la ragazza canta sempre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : &amp;quot;Maria vuole mangiare&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come &amp;quot;particella di legame sintattico&amp;quot; nelle grammatiche missionarie: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Benavente, A. de, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=516</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=516"/>
		<updated>2025-11-10T08:20:36Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Tradizione grammaticale missionaria */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo. Con questo termine, nei trattati in questione si identificano tutte le particelle attraverso le quali si realizza &amp;quot;la relactión sintáctica entre un núcleo y un modificador&amp;quot;, poiché in Tagalog una svariata gamma di costruzioni &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). Troviamo ''ligaturas'' infatti sia nel caso di connessioni microsintattiche, come tra sostantivo e aggettivo o apposizione, che in costruzioni che coinvolgono l'espansione del sintagma nominale o verbale, come negli esempi seguenti: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* '''''ang''' tumatakbong bata'': &amp;quot;il ragazzo che corre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''laging kumanta '''ang''' lalaya'' : &amp;quot;la ragazza canta sempre&amp;quot;&lt;br /&gt;
* ''gusto'''ng''' kumain ni Maria'' : &amp;quot;Maria vuole mangiare&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Di fronte all'individuazione di una classe di particelle caratterizzata dalla funzione di legame sintattico ma non sovrapponibile ad alcuna classe nota in latino, ad esempio i pronomi relativi o le preposizioni, i grammatici del tempo, come Benavente, Blancas e Coronel, scelsero di utilizzare un termine semanticamente trasparente, benché estraneo alla tradizionale classificazione grammaticale. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Legatura come &amp;quot;particella di legame sintattico&amp;quot; nelle grammatiche missionarie: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Benavente, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), '''30r.'''&lt;br /&gt;
* Coronel, ''Arte y reglas de la lengua pampanga'' (1621), '''15r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Benavente, A. de, ''Arte de Lengua Pampanga'' (1699), 30r''': &amp;quot;la '''ligatura''' l&amp;lt;sup&amp;gt;a&amp;lt;/sup&amp;gt; liga todo sustantivo con el adjetivo, simple o compuesto, y contra, como en los ejemplos de atrás parece: ''dapong'' ''ganir'', 'caimán feroz'; ''maintac á pura'', 'gato pequeño'.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Coronel (1621), ''Arte y reglas de la lengua pampanga'', 15r''': &amp;quot;También es '''ligatura''' para eslabonar y hacer corriente el periodo o oración, sirviendo ya de vínculo entre el sustantivo y adjetivo, ya ampliando nuestro relativo ''quis'' vel ''quid'', porque en faltando esta partícula son razones vizcainas todo lo que hablamos: ''mayap ababay'', buena mujer; ''ing ocom a queti capangpangan'', el ocom o juez que asiste en la Pampanga.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=515</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=515"/>
		<updated>2025-11-10T07:56:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione grammaticale missionaria ===&lt;br /&gt;
Ridruejo (2005) compie un'interessante panoramica sul concetto di ''ligaturas'' nelle grammatiche missionarie filippine del XVII secolo; con questo termine, nei trattati in questione si identifica &amp;quot;la relactión sintácticea entre un núcleo y un modificador&amp;quot; che &amp;quot;exige la presencia de partículas específicas que sirven de vínculo&amp;quot; (Ridruejo 2005: 226). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=514</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=514"/>
		<updated>2025-11-05T11:01:42Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Altri riferimenti:   */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Ridruejo''', E. (2011) &amp;quot;Las ligaturas en las gramáticas misioneras filipinas del siglo XVIII.&amp;quot; ''Missionary Linguistics II/Lingüística misionera II: Orthography and Phonology. Selected papers from the Second International Conference on Missionary Linguistics, São Paulo, 10–13 March 2004'', Amsterdam: John Benjamins Publishing Company, 225-246. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=513</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=513"/>
		<updated>2025-11-05T10:49:57Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Voci correlate */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=512</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=512"/>
		<updated>2025-11-05T10:49:38Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Voci correlate */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausula]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], costruzzione, [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=511</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=511"/>
		<updated>2025-11-05T10:48:37Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di ligatura (e legatura) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Francone_da_Colonia Francone di Colonia] (fl. XIII sec.) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Jacobus_di_Liegi Jacobus Leodiensis] (1260- dopo il 1330) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Johannes_Tinctoris Johannes Tinctoris] (1435-1511)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', '''IV'''.&lt;br /&gt;
* Jacobus Leodiensis, ''Speculum musicae'', '''VI.'''&lt;br /&gt;
* Johannes Tinctoris, ''De notis et paus''is, '''I.xii.3'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Whittaker''', A. (2015), ''Musical Exemplarity in the Notational Treatises of Johannes Tinctoris (c. 1435–1511)'', PhD Thesis, Birmingham City University. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausola]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], costruzzione, [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte '''legature'''.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Francone di Colonia, ''Ars cantus mensurabilis'', IV''': &amp;quot;'''Ligatura''' est plurium figurarum per unam formam naturaliter facta connexio [...] Est autem quedam cum proprietate et cum perfectione, quedam vero sine proprietate et cum perfectione, quedam cum proprietate et sine perfectione, quedam sine proprietate et sine perfectione.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Jacobus Leodiensis, ''Speculum Musicae,'' VI:''' &amp;quot;''Si vero [notae] vel ligentur ad invicem et sit '''ligatura''' descendens in cantu plano, prima semper caudam habet descendentem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La '''legatura''', da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice '''legatura'''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Johannes Tinctoris, ''De not. et paus''., I.xii.3''': &amp;quot;Prima regula generalis est, quod in omni '''ligatura''' ascendente, omnes note ultime breves sunt, nisi due tantum sint colligate, quarum prima caudam habeat a parte sinistra sursum protractam, quia tunc ultima sicut prima semibrevis est, ut hic patet.&amp;quot;&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=510</id>
		<title>Ligatura</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Ligatura&amp;diff=510"/>
		<updated>2025-11-05T10:00:28Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino tardo ''ligatura'' (o ''legatura''), di scarsa attestazione, è utilizzato in senso tecnico in ambito musicale per indicare la connessione tra più note nell’esecuzione. Alcuni grammatici di età rinascimentale hanno successivamente utilizzato il termine, o i suoi traducenti nelle lingue vernacolari, sia con l’accezione di “'''ordito della costruzione sintattica'''” di una frase o di un discorso, o talvolta più nello specifico con il significato metonimico di “'''congiunzione'''”, o comunque di particella grazie alla quale la trama sintattica del discorso viene garantita. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione latina ===&lt;br /&gt;
Nessun grammatico di età classica o tarda utilizza il termine ligatura in senso tecnico, neanche come metafora dell’ordito sintattico: Schad (2007), ad esempio, non dedica alcuna voce al termine, mentre ne riserva una a colligatio come alternativa al ben più frequente coniunctio o nel significato generico di “legame” (Schad 2007: 66). Anche Forcellini (1835: 712) attribuisce a ligatura il solo significato di “‘ligamen’, ‘legatura’, ‘περίαμμα’”. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come sottolineano Grotans (2006), Cascarelli Iafelice (2019) e Cotticelli (2022), esistono molti punti di contatto tra il lessico tecnico della musica e quello di grammatica e retorica, poiché il processo di decodifica dell’impianto ritmico e discorsivo del testo musicale viene in larga parte mutuato dalla grammatica e dal suo metalinguaggio. In tale contesto, ligatura assume il significato tecnico di segno grafico che collega due o più note della stessa altezza, sommando le loro durate, oppure di segno che unisce più note, anche di altezza diversa, per indicare che devono essere eseguite in modo legato, senza interruzioni o stacchi.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Tradizione vernacolare italiana ===&lt;br /&gt;
Per quanto concerne il traducente italiano legatura, il GDLI (VIII: 1087) lo registra con il significato tecnico di “disposizione sintattica o grammaticale; costruzione. - Anche: congiunzione”. Poggiogalli (1999: 333) rintraccia entrambi i significati (“‘congiunzione’ […] ‘connessione sintattica, costruzione, sintassi”) negli autori rinascimentali. Cotticelli (2025a), (2025b) ne approfondisce nel dettaglio l’uso da parte di Pierfrancesco Giambullari nell’accezione di “congiunzione”, analizzando le sezioni dell’opera nel quale lo storico e grammatico fiorentino prende in esame le costruzzioni connesse all’uso di determinate legature, anche in relazione all’alternanza tra i vari modi verbali. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''ligatura'' (e ''legatura'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guido_d%27Arezzo Guido d'Arezzo] (991/992-1045/1050)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Annibale_Caro Annibal Caro] (1507-1566) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Lionardo_Salviati Leonardo Salviati] (1539-1589)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Ligatura ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' come notazione musicale: ===&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Ligatura'' (o ''legatura'') come “costruzione sintattica” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), '''I'''.'''86'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Legatura'' come “congiunzione” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''. &lt;br /&gt;
* A. Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), '''214'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna, Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Continuity and Discontinuity in Metalinguistic Competence Between the Middle Ages and the Renaissance: The Example of the first Italian Vernacular Grammars”, ICHOLS XVI, Tiflis 2024, 26-31 August 2024, submitted. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari, a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie. Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre 2024). Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), Grande dizionario della lingua italiana, Torino: UTET, 1961-1998. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli''' '''Iafelice''', C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835), ''Lexicon totius latinitatis'', 1771, https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gal''l, New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento'', Firenze: Accademia della Crusca. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Williams''', C. J. (2022), “Guido of Arezzo, John of Affligem and Jerome of Moray on Grammar and Music”, ''ANZAMEMS Grammar and music'', https://www.academia.edu/83114305/ANZAMEMS_Grammar_and_music. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausola]], [[coniunctio]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], costruzzione, [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Annibal Caro, ''La Rettorica di Aristotile fatta in lingua toscana'' (1570), 214''': “Universalmente bisogna che quello che si scrive si possa facilmente e leggere e pronunziare, che in un medesimo modo si fa. La qual cosa non hanno quelle composizioni che son fatte con molte legature.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina (1552''), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata coniunctio, è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le membra, le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Leonardo Salviati, ''Delle orazioni'' (1575), I, 86''': “Il vanto, che sopra questo nostro si suol dare a quel secolo, non è tanto […] per cose pertinenti a gramatica, quanto per la purità de’ vocaboli e de’ modi del dire e per la breve e vaga e semplice legatura.”&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=509</id>
		<title>Congruitas</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Congruitas&amp;diff=509"/>
		<updated>2025-11-05T09:48:26Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: &lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Con il termine congruitas i grammatici sia di età tardo-latina che medievale identificano una delle proprietà caratterizzanti della frase, ovvero la corretta '''concordanza''' tra gli elementi che la compongono, o in termini linguistici moderni la '''grammaticalità''' dell’enunciato. Anche nella logica medievale il termine assume una simile connotazione, in quanto condizione fondamentale di correttezza dell’enunciato al fine di stabilirne la verità.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
Schad (2007: 84) registra il significato del sostantivo congruitas (e il suo contrario incongruitas) in relazione alle costruzioni intransitive, con riferimento a Prisciano, mentre per il verbo congruo riporta come significato primario quello di “have identical form”, e tra i significati secondari quello di “agree in metrical form, weight, of syllables”. Le medesime sfumature di “corrispondenza” e “appropriatezza” sono registrate anche per l’aggettivo congruus. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Covington (1984: 35), nella sua panoramica sul sistema grammaticale dei filosofi medievali modisti, illustra come la congruitas, intesa come “the application of well-formedness conditions” ai legami stabiliti dalla constructio, costituisca nel modello sintattico modista della Grammatica speculativa di Tommaso di Erfurt il secondo dei tre passaggi successivi di formazione della frase, insieme appunto alla constructio così come alla perfectio. Laddove la constructio costituisce la combinazione di parole, la congruitas è l’abbinamento dei loro modi significandi, fungendo così da condizione di grammaticalità che si applica a ogni costruzione e che richiede la compatibilità dei modi significandi delle parole connesse (Covington 1984: 62). &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Sullo stesso punto torna anche Kelly (2002: 191), rimarcando come nelle menti dei modisti la perfectio orationis presupponga la congruitas e sia racchiusa, nelle parole di Martino di Dacia, dalla “finitatio mutui respectus partium orationis”, che consiste nella decodifica della coppia suppositum-appositum. Proprio nella profondità dell’indagine su concetti quali congruitas e perfectio sta uno dei motivi di maggior interesse per la sintassi modista, che ha posto le basi per gli studi dei secoli successivi. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2024b) compie un’ampia rassegna sul percorso metalinguistico del termine, dalle radici priscianee nella definizione di frase e nell’identificazione specifica di costruzioni intransitive verso l’uso specialistico della sintassi modista sopra illustrato. Sottolinea in particolare il passaggio del concetto di congruus da qualità dell’ordinatio dictionum a quella della sententia nella definizione di frase nei vari compendi a Donato e Prisciano di età medievale, e illustra come il concetto sia fondamentale anche nella definizione di solecismo da parte dei grammatici modisti, così come parametro di correttezza nei trattati di logica del periodo. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di Congruitas   ==&lt;br /&gt;
Il termine, o l’aggettivo corrispondente ''congruus'', compaiono con un uso tecnico tra gli altri nei seguenti autori medievali: &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alberto_Magno Albertus Magnus] (1193/1206-1280) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Alcuino_di_York Alcuinus] (735 ca.-804) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Radolfo_Brito Radulphus Brito] (1270-1320) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Martino_di_Dacia Martinus Dacus] (†1304) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Tommaso_di_Erfurt Thomas of Erfurt] (fl. XIV sec.) &lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Peter_Helias|Petrus Helias]] (fl. XII sec.) &lt;br /&gt;
* Magister Jordanus (fl. 1230/50) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Robert_Kilwardby Robert Kilwardby] (1215-1279) &lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guglielmo_di_Occam Guillelmus de Ockham] (1288-1347)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scotus] (†858) &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di Congruitas (e congruus) ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come qualità intrinseca della frase nella sua definizione: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Alcuinus, ''Grammatica'', '''858.13'''. &lt;br /&gt;
* ''Ars Laurenshamensis : Expositio in Donatum maiorem prologus'', '''5, 54'''. &lt;br /&gt;
* Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', '''23'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''II.15'''. &lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', '''6.13'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas in relazione alle costruzioni intransitive: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', '''2.42'''. &lt;br /&gt;
* Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', '''XVIII.5'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas come condizione di grammaticalità dell’enunciato: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', '''833.21-25'''. &lt;br /&gt;
* Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', '''304'''. &lt;br /&gt;
* Martinus Dacus, ''Modi significand''i, '''87'''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Congruitas parametro di correttezza dell’espressione linguistica in ambito logico: ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Albertus Magnus, ''Perihermeneias'', '''1, 3, 1, 401, 1, 40'''.&lt;br /&gt;
* Guillelmus de Ockham, ''Summa logicae'' '''1, 3, 61'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2020), Clause relations in Ancient Greek Grammatical tradition? Word, Phrase, and Sentence in Relation, Ancient Grammars and Contexts, 99, 1. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P., et al. (2021a), The legacy of Priscian and the doctrine of syntax in the Medieval Grammars, Corpus Christianorum. Lingua Patrum, 13, 155-174. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021b): “Constructio and related terms in Medieval grammars: toward a theory of syntax”. Perspectives on Language and Linguistics. Essays in honour of Lucio Melazzo. Ed. by M. Lucia Aliffi, Annamaria Bartolotta, Castrenze Nigrelli. Palermo: Palermo University Press/Springer, 93–115. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024a), The creation of linguistic metalanguage in Antiquity and Middle Ages as result of translational processes, Ancient Greek and Latin in the linguistic context of the Ancient Mediterranean, 5, 317. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024b), “Congruitas als Kriterium einer bewussten Sprachform. Ein excursus durch die Latinität”, in Neis, C. (Ed.), Language and Language Awareness in the History of Linguistics/Sprache und Sprachbewusstsein in der Geschichte der Sprachwissenschaft, Nodus Publikationen, 66-87. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rizza''', A. (2022): “Vox, constructio, sententia. Particolarità in Alcuino di York. Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna. A cura di Laura Biondi et al. Alessandria: Edizioni Dell’Orso, 1119–1129. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti:   ===&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. / '''Rosier'''-'''Catach''', I. / '''Baratin''', M. / '''Lallot''', J. (1999): “Dictionnaire de la terminologie linguistique: concordantia, congruitas, consequentia, katallèlotès”. Histoire Épistémologie Langage. 21/2, Constitution de la syntaxe, 149–156, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://doi.org/10.3406/hel.1999.2751&amp;lt;/nowiki&amp;gt;  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Colombat''', B. (2017), L’énoncé (oratio) dans la tradition grammaticale latine, et spécialement chez Priscien, Scaliger et Sanctius, Langages, 205, 87-102. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli'''-'''Kurras''', P. (2014), “La teoria grammaticale di Robertus Kilwardby: un approccio metalinguistico”. Metalinguaggio. Storia e statuto dei costrutti della linguistica, Ed. by V. Orioles, R. Bombi, M. Brazzo, Roma: Il Calamo, 451–468. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Covington''', M. A. (1984), Syntactic theory in the High Middle Ages: modistic models of sentence structure, Cambridge-New York: Cambridge University Press. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Kelly''', L. G. (2002), The mirror of grammar. Theology, philosophy and the Modistae, ‎ Amsterdam: John Benjamins Publishing. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Luhtala''', A., (2020): “Syntactic relations in ancient and medieval grammatical theory”. Aspects of the theory and history of dependency grammar. Ed. by András Imrényi, Nicolas Mazziotta. Amsterdam, John Benjamins, 23–58. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2011),La semiotica del XIII secolo. Tra arti liberali e teologia. Milano: Bompiani. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Marmo''', C. (2023), “Syntax in the first two commentaries on Martin of Dacia’s Modi significandi (1280s–1290s)”. Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, Münster: Nodus Publikationen, 143–160. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Rosier''' '''Catach''', I. (1983), La Grammaire spéculative des Modistes, Lille: Presses Universitaires. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione) &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
[[clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]], [[oratio]], [[sententia]]. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Albertus Magnus, ''Perihermeneias. Commentarium in Aristotelis librum Peri hermenias siue De interpretatione'' 1, 3, 1, 401, 1, 40''': “Sicut autem de nomine tractamus, sic etiam de verbo tractabimus secundum potissimam verbi acceptionem, et non secundum quod ipsum considerat grammaticus: quia grammaticus considerat ipsum ad finem '''congruae''' orationis, et ideo accidentia verbi perquirit secundum quod verbum '''congruae''' vel '''incongruae''' enuntiationis potest esse principium: logicus autem refert ea ad finem veri vel falsi, per quae fit interpretatio: et ideo non considerabimus de verbo nisi illa quae faciunt ad hanc intentionem.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Alcuinus, ''Grammatica'', 858.13''' : “Oratio est ordinatio dictionum, '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans: et est oratio dicta quasi oris ratio.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laurenshamensis: Expositio in Donatum maiorem prologus'', 5, 54'''. “Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans; est autem oratio textus uerborum cum sensu; contextus autem uerborum sine sensu non est oratio; quare? quia non est oris ratio; est oratio dicta quasi oris ratio, eo quod ex ore et ratione consistat.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Donatus Orthigraphus, ''Ars grammatica de partibus orationis'', 23''': “Ut Priscianus dicit: Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guillelmus de Ockham, ''Summa logicae'' 1, 3, 61''': “Quamvis enim frequenter ad '''congruitatem''' orationis habendam oportet aspicere ad genus, — haec enim est '''congrua''' 'homo est albus' et haec incongrua 'homo est alba', quod ex sola diversitate generis oritur —, tamen supposita '''congruitate''' nihil refert cuius generis vel cuius figurae sit subiectum vel praedicatum.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Martinus Dacus, ''Modi significandi'', 87''': “His habitis dicendum est de quibusdam passionibus grammaticalibus [...] et prius de constructione quam de aliis, secundo de '''congruitate''', tertio de perfectione. Et patet ordo, quia perfectio praesupponit '''congruitatem''', '''congruitas''' vero constructionem. Omnis enim oratio perfecta est '''congrua''' et constructa, sed non convertitur sermo.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas of Erfurt, ''Grammatica speculativa'', 304''': “Dicendum est ergo quod '''congruitas''' et '''incongruitas''' causantur ex conformitate vel disconformitate modorum significandi, quae per se sunt de consideratione grammatici. Tamen proprietas vel improprietas sermonis causantur ex convenientia vel repugnantia significatorum specialium. Unde haec est '''congrua''' et propria, ‘cappa nigra’; et haec est impropria, 'cappa categorica'; tamen utraque istarum est '''congrua'''. Sed convenientia vel repugnantia significatorum specialium a grammatico per se non consideratur, sed magis a logico; ergo '''congruitas''' vel '''incongruitas''' in sermone non ab his causantur.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum: liber constructionum, praecepta specialia, de nominis constructione'', 2.42''': “Transitivas vero constructiones dicunt ‘parasimbamata’, id est, ‘minus quam '''congruitate'''’, quia non ita '''congrua''' constructio est ubi omnes dictiones ad eandem personam non referuntur ut ‘Ego Priscianus lego Virgilium’.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Petrus Helias, ''Summa super Priscianum minorem'', 833.21-25''':“'Turba' enim collectivum nomen est et pluralitatem significat. Non enim nisi de pluralibus dici potest, et propter pluralitatem que ex ea intelligitur, intelligitur recte quod sic dicitur 'turba ruunt', et ubicumque '''congruit''' sensus quamvis vox non '''congruat''' figura est, et talis constructio recipitur a grammaticis.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', II.15''': “Oratio est ordinatio dictionum '''congrua''', sententiam perfectam demonstrans.”  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Priscianus Caesariensis, ''Institutiones grammaticae'', XVIII, 5''': “et sciendum, quod has quidem constructiones, quae per nominativum absolvuntur, stoici ἀξιώματα vel συμβάματα, id est dignitates vel '''congruitates''', vocabant - ut ‘ego Priscianus scribo, Apollonius ambulat, Plato philosophatur’, illas vero, quibus transitiones ab alia ad aliam fiunt personam, in quibus necesse est cum nominativo etiam obliquum aliquem casum proferri, παρασυμβάματα dicebant, hoc est minus quam '''congruitates''', ut ‘Cicero servat patriam’, quando vero ex duobus obliquis constructio fitἀσύμβαμα, id est '''incongruitatem''', dicebant, ut ‘placet mihi venire ad te’, nominibus ipsis tamen seu verbis hoc exigentibus.” &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem minorem'', 6.13''': “Oratio est ordinatio dictionum '''congruam''' sententiam perfectamque demonstrans.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=508</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=508"/>
		<updated>2025-10-30T10:12:50Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Grammatica, retorica e musica in latino */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica, retorica e musica in latino ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostrato da Grotans (2006) e Cascarelli Iafelice (2019), la trattatistica musicale medievale mostra un legame molto forte con la grammatica, da cui trae buona parte del proprio metalinguaggio di base: tra i vari termini compare in alcuni trattati proprio ''circuitus'', che assume un significato analogo di sinonimo di ''periodus'' o ''ambitus'', andando ad indicare l'unità strutturale dotata di una certa unità armonica, e a sua volta scomponibile in ''membra''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840 ca.-930)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis'', ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come “unità musicale dotata di significato&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), '''79'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006), '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice''' (2019), &amp;quot;Cadence as a 'Metaphor of Instability' and 'Conclusive Unity': A Brief Excursus Between Grammar and Music&amp;quot;, ''OPUS'' 25.3: 30-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gall,'' New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), 79''': &amp;quot;''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive '''circuitus''', ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est. Verbi gratia:'' Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris'', hic in omnibus punctis, colon est; deinde ubi subditur:'' Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha'', comma est; in fine autem versus'' ubi est Zachariae filium in deserto ''periodus est''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006),''' '''191''': &amp;quot;''Verum cantilenae corpus 'arsi' et 'thesi,' id est 'elavatione” tonorum et 'positione' completur, donec 'periodo,' id est 'clausula' sive 'circuitu' suis membris distincta terminetur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=507</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=507"/>
		<updated>2025-10-30T10:11:46Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Riferimenti PRIN */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica, retorica e musica in latino ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostrato da Grotans (2006) e Cascarelli Iafelice (2019), la trattatistica musicale medievale mostra un legame molto forte con la grammatica, da cui trae buona parte del proprio metalinguaggio di base: tra i vari termini compare in alcuni trattati proprio ''circuitus'', che assume un significato molto simile, andando ad indicare l'unità strutturale dotata di una certa unità armonica, e a sua volta scomponibile in ''membra''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840 ca.-930)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis'', ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come “unità musicale dotata di significato&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), '''79'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006), '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice''' (2019), &amp;quot;Cadence as a 'Metaphor of Instability' and 'Conclusive Unity': A Brief Excursus Between Grammar and Music&amp;quot;, ''OPUS'' 25.3: 30-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Grotans''', A. (2006), ''Reading in Medieval St. Gall,'' New York: Cambridge University Press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), 79''': &amp;quot;''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive '''circuitus''', ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est. Verbi gratia:'' Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris'', hic in omnibus punctis, colon est; deinde ubi subditur:'' Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha'', comma est; in fine autem versus'' ubi est Zachariae filium in deserto ''periodus est''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006),''' '''191''': &amp;quot;''Verum cantilenae corpus 'arsi' et 'thesi,' id est 'elavatione” tonorum et 'positione' completur, donec 'periodo,' id est 'clausula' sive 'circuitu' suis membris distincta terminetur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=506</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=506"/>
		<updated>2025-10-30T10:10:44Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Storia degli studi */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica, retorica e musica in latino ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico.  &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Come mostrato da Grotans (2006) e Cascarelli Iafelice (2019), la trattatistica musicale medievale mostra un legame molto forte con la grammatica, da cui trae buona parte del proprio metalinguaggio di base: tra i vari termini compare in alcuni trattati proprio ''circuitus'', che assume un significato molto simile, andando ad indicare l'unità strutturale dotata di una certa unità armonica, e a sua volta scomponibile in ''membra''. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [[wikipedia:Johannes_Cotto|Johannes Afflighemensis]] (fl. c. 1100)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ubaldo_di_Saint-Amand Hucbald] (840 ca.-930)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* ''Ars Laureshamensis'', ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuitus'' come “unità musicale dotata di significato&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), '''79'''.&lt;br /&gt;
* Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006), '''191'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice''' (2019), &amp;quot;Cadence as a 'Metaphor of Instability' and 'Conclusive Unity': A Brief Excursus Between Grammar and Music&amp;quot;, ''OPUS'' 25.3: 30-49.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Johannes Afflighemensis, ''De musica'' ''cum tonario'' (ed. Waesberghe 1950), 79''': &amp;quot;''Vel certe toni dicuntur ad similitudinem tonorum, quos Donatus distinctiones vocat; sicut enim in prosa tres considerantur distinctiones, quae et pausationes appellari possunt, scilicet colon id est membrum, comma incisio, periodus clausura sive '''circuitus''', ita et in cantu. In prosa quippe quando suspensive legitur, colon vocatur; quando per legitimum punctum sententia dividitur, comma, quando ad finem sententia deducitur, periodus est. Verbi gratia:'' Anno quinto decimo imperii Tiberii Caesaris'', hic in omnibus punctis, colon est; deinde ubi subditur:'' Sub principibus sacerdotum Anna et Caipha'', comma est; in fine autem versus'' ubi est Zachariae filium in deserto ''periodus est''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Hucbald, ''De musica'', in Grotans (2006),''' '''191''': &amp;quot;''Verum cantilenae corpus 'arsi' et 'thesi,' id est 'elavatione” tonorum et 'positione' completur, donec 'periodo,' id est 'clausula' sive 'circuitu' suis membris distincta terminetur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Utente:Circuito&amp;diff=504</id>
		<title>Utente:Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Utente:Circuito&amp;diff=504"/>
		<updated>2025-10-29T10:49:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Utente:Circuito a Circuito tramite redirect&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;/* #REDIRECT */mw.loader.load(&amp;quot;https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito\u0026action=raw\u0026ctype=text/javascript&amp;quot;);&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=503</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=503"/>
		<updated>2025-10-29T10:49:00Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Utente:Circuito a Circuito tramite redirect&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=502</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=502"/>
		<updated>2025-10-29T10:47:48Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuito a Utente:Circuito&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;/* #REDIRECT */mw.loader.load(&amp;quot;https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Utente:Circuito\u0026action=raw\u0026ctype=text/javascript&amp;quot;);&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=501</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=501"/>
		<updated>2025-10-29T10:47:47Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuito a Utente:Circuito&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuitus&amp;diff=500</id>
		<title>Circuitus</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuitus&amp;diff=500"/>
		<updated>2025-10-29T10:28:40Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuitus a Circuito tramite redirect: ripristina&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;/* #REDIRECT */mw.loader.load(&amp;quot;https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito\u0026action=raw\u0026ctype=text/javascript&amp;quot;);&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=499</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=499"/>
		<updated>2025-10-29T10:28:39Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuitus a Circuito tramite redirect: ripristina&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=498</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=498"/>
		<updated>2025-10-29T10:19:52Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuito a Circuitus&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;/* #REDIRECT */mw.loader.load(&amp;quot;https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuitus\u0026action=raw\u0026ctype=text/javascript&amp;quot;);&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=497</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=497"/>
		<updated>2025-10-29T10:19:51Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha spostato la pagina Circuito a Circuitus&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=496</id>
		<title>Circuito</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Circuito&amp;diff=496"/>
		<updated>2025-10-29T10:17:22Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: Righi nuovo ha modificato il modello di contenuto della pagina Circuito da &amp;quot;wikitesto&amp;quot; a &amp;quot;JavaScript&amp;quot;&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine ''circuitus,'' o ''circuito'' (anche ''circoito'') nella tradizione italiana vernacolare, come calco del greco ''περίοδος'', viene utilizzato da alcuni autori in alternativa al prestito ''periodus'' (''periodo'') per indicare la '''frase''' in senso generale o, più specificamente, la '''frase complessa''' o l'intero '''discorso'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammatica e retorica latina ===&lt;br /&gt;
Il termine ''circuitus'', così come ''ambitus'', compare nell'uso di alcuni autori tardo-latini e medievali affiancato a ''periodus'', in primis nei commenti all'''Ars grammatica'' di Donato, probabilmente nel tentativo di sciogliere in modo più efficace dal punto di vista descrittivo il valore metaforico del termine, spesso proprio nel contesto della definizione stessa di &amp;quot;periodo&amp;quot;. Schad (2007) non registra tuttavia il termine in alcun uso tecnico. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana in volgare ===&lt;br /&gt;
Come illustrato, tra gli altri, da Cotticelli (2025a) e (2025b), Fornara (2013) e Righi (2025), i grammatici italiani rinascimentali, non essendosi ancora consolidata una terminologia standard per identificare la frase, alternano una costellazione di termini che va dai prestiti crudi dal latino come ''clausola'' a quelli integrati, quali ''oratione'' (da ''oratio'') e ''costruzzione'' (da ''constructio''), ad altre forme quali ''parlare'' o ''parlamento'', e ''circuito'' è uno tra questi. Gli studi concordano nel sottolineare il doppio filo che lega in molte circostanze tali definizioni all’indagine sulla punteggiatura come strumento di analisi sintattica della frase stessa. &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Il termine ''circuito'' assume il valore metalinguistico di “frase compiuta” soprattutto nella ''Grammatica volgare'' di Gaetano Tizzone da Pofi (1539). Nel modello grammaticale dell'autore, il ''membro'' sembra indicare la frase semplice, mentre il ''circuito'' rappresenta la frase complessa, poiché “il circuito è composto ancora di tanti membri.” (6r-6v). Fornara (2013: 163) e Righi (2025) mostrano come però in realtà in altri passi dell’opera il concetto di ''circuito'' e di ''membro'' tendano a sovrapporsi, a dimostrazione della mancanza di chiarezza descrittiva sul concetto di “frase” a questo stadio degli studi linguistici.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Questo uso di ''circuito'' rinascimentale non è confinato ai soli trattati grammaticali: lo troviamo infatti pochi anni dopo, ad esempio, anche in un’opera di retorica, quella di Cavalcanti (1559), che utilizza ''circuito'' come la struttura capace di “comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999), pur passando in rassegna numerosi termini sintattici che compaiono nelle grammatiche rinascimentali anche a proposito del concetto di “frase” e “frase complessa”, non menziona ''circuito'' in questo novero.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Vincenzo_di_Beauvais Vincentius Bellovacensis] (1190 ca. - 1264)&lt;br /&gt;
* [https://fr.wikipedia.org/wiki/Bartolomeo_Cavalcanti Bartolomeo Cavalcanti] (1503-1562)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* Muretach (IX sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Giovanni_di_Salisbury Iohannes Saresberiensis] (1115/1120-1180)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Circuitus'' (''circuito'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Circuitus come forma alternativa a ''periodus'' nella latinità tarda e nel Medioevo ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Ars Laureshamensis, ''Expositio in Donatum maiorem'', '''1, 185, 38'''.&lt;br /&gt;
* Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', '''1.46-67'''.&lt;br /&gt;
* Diomedes, ''Ars grammatica'', '''2.465.24'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'', '''2.18.1'''.&lt;br /&gt;
* Murethach, ''In Donati artem maiorem'', '''1.45.43'''.&lt;br /&gt;
* Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'', '''1.20.9'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.51.20'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come “frase complessa” composta da “membri” ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', '''268'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''2r'''.&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Circuito'' come sinonimo di “periodo” o &amp;quot;discorso&amp;quot; ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi, Grammatica volgare, '''48r'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Towards a classification of sentences in medieval grammars: the role of the positurae”''. Rivista italiana di linguistica e di dialettologia''. XXVI: 69–90.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Studi in onore di Guglielmo Bottari''. In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'' …, In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Bisello''', L., S. Bollini, I. Iaccarino, M. Schellino, “La ‘Biblioteca anatomica’ (1552-1699): consistenza e ragioni di un corpus. Un repertorio di testi del Seicento italiano tra medicina e letteratura”, Museo Galileo 2025, &amp;lt;nowiki&amp;gt;https://www2.museogalileo.it/images/biblioteca_digitale/collezioni_tematiche/Edizioni_MuseoGalileo_la_biblioteca_Anatomica.pdf&amp;lt;/nowiki&amp;gt;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2004), “La sintassi nel Cinquecento italiano tra grammatica e retorica”. ''Fortuna e vicissitudini di concetti grammaticali''. Ed. by G. Graffi. Padova: Unipress, 45–60.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''[[distinctio]]'', ''[[membrum]]'', ''[[oratio]]'', [[parlamento|''parlamento'']], [[sententia|''sententia'']].&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''''Ars Laureshamensis'': ''Expositio in Donatum maiorem'', 1, 185, 38''': &amp;quot;''Periodos Grece, Latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circueat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT'' COLA ''ET'' COMMATA''. Cola'' membrum ''dicitur, comma autem cisio, unde et coma equorum dicitur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Vincentius Bellovacensis, ''Speculum maius: speculum doctrinale'', 1.46-67, 60''': &amp;quot;''Periodus, ambitus, vel '''circuitus''', vel vltima clausula quae totam sententiam concludit, cuius partes sunt cola et comma''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Bartolomeo Cavalcanti, ''La retorica di M. Bartolomeo Cavalcanti'', 268:''' “Ora questa comprensione, questo annodamento, et intrecciamento può essere più largo, et più stretto, et di più membri, et di meno; le quali differenze io non curerò di nominare con distinti nomi, ma questo modo di comprendere, et quasi in un cerchio ristrignere insieme i membri, et i concisi, chiamerò col nome Greco ''Periodo'', et col nome Latino '''''Circuito'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Diomedes, ''Ars grammatica'', 2.465.24'''. &amp;quot;''comma incisum, colon membrum nominamus; periodo plurima nomina dat Cicero, ambitum '''circuitum''' conprehensionem continuationem circumscriptionem''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'',''' '''2.18.1''': &amp;quot;''Periodos ambitus uel '''circuitus'''. Fit autem ex coniunctione uerborum comma, ex commate colon, ex colo periodos''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Murethach, In Donati artem maiorem, 1.45.43'''. &amp;quot;''Periodos grece, latine dicitur'' '''circuitus''' ''uel'' ambitus'', eo quod circumeat clausulas sententiae. CVIVS PARTES SVNT COLA ET COMATA''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Iohannes Saresberiensis, ''Metalogicon'',''' '''1.20.9''': &amp;quot;''Quod quidem significantius interpretari possumus ut sit colon membrum, coma articulus, periodus '''circuitus''', qui sermonis sententiam claudit''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.51.20''': &amp;quot;''Distinctio inquit est ubi finitur plena sententia. Huius punctum ad summam litteram ponimus. Haec et '''periodus''' id est ambitus uel circuitus hoc est totius sententiae contextus uocitatur''.&amp;quot;&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 2r: “'''“[l]e lettere, le sillabe, le dittioni, l'orationi, o membri, il '''circoito'''. Questo '''circoito''' rinchiude in sé tutta la sententia perfetta. Esso '''circoito''' è pieno d'articoli, di nomi, di verbi, di participij, di pronomi, dispositioni, d'adverbij, l'intergettioni, di congiuntioni, d'apostrophe, di subdistintioni, di coronide, di parentisi, d'accénti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 6r-6v''': ““[l]a oratione o il membro che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato membro, che come il corpo è distinto in tanti membri, così il '''circuito''' è composto ancora di tanti membri, de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'', 48r''': “Al fin de la oratione, o '''circoito''' che dir lo vogliamo, si mette questo solo punto '''.''' dimostrando il periodo essere condotto alla perfettione.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
	<entry>
		<id>https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=495</id>
		<title>Membrum</title>
		<link rel="alternate" type="text/html" href="https://wiki.prin2017-sire.eu/index.php?title=Membrum&amp;diff=495"/>
		<updated>2025-10-29T10:14:12Z</updated>

		<summary type="html">&lt;p&gt;Righi nuovo: /* Attestazioni di Membrum (membro) */&lt;/p&gt;
&lt;hr /&gt;
&lt;div&gt;Il termine latino ''membrum'' e il corrispettivo italiano ''membro'', calchi del greco ''κῶλον'', indicano generalmente sia in ambito grammaticale che retorico una sequenza di parole significativa e autonoma dal punto di vista sintattico e ritmico all’interno della frase. In molte circostanze, tuttavia, assumono la connotazione di “frase” all’interno di una frase complessa, come unità sintattica dotata di grammaticalità ma non di senso compiuto in sé e per sé.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Storia degli studi ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia latina ===&lt;br /&gt;
Cotticelli-Kurras (2022), (2024) mostra le radici del termine nell’ambito della grammatica, della retorica e della musica quale segmento della ''clausola'', e come il termine abbia avuto una certa diffusione in ambito grammaticale e retorico. Ciò è stato indubbiamente favorito dall’immediatezza dell’evidente valenza metaforica rispetto alla biologia umana. Il termine trova una certa diffusione sulla scia di Donato  (''Ars Grammatica'', II, 6, 372)., Quintiliano e soprattutto della pseudo-ciceroniana ''Rhetorica ad Herennium''. Lo ritroviamo poi in numerosi autori medievali in contesto stilistico-metrico, retorico e grammaticale come esplicita traduzione di ''colon.''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
Schad (2007), nonostante gli utilizzi rintracciati, non menziona ''membrum'' tra le voci del proprio dizionario, anche se il termine compare con le medesime connotazioni semantiche in esempi riportati in altre voci.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Grammaticografia italiana ===&lt;br /&gt;
Poggiogalli (1999: 333-334) registra il traducente ''membro'' con il valore metalinguistico di “segmento di discorso, periodo o frase”, e secondo il GDLI esso è menzionato per la prima volta con questa accezione da Guidotto da Bologna, nel XIII secolo. Come approfondito da Cotticelli-Kurras (2025b) e (2025c), Fornara (2013) e Righi (2025), il termine, anche nella sua variante ''membretto'', ritorna in molti dei principali grammatici rinascimentali per identificare le stesse unità sintattiche individuate in precedenza; inoltre, l’uso del termine è strettamente legato in tutti questi autori all’indagine sulla punteggiatura quale strumento di analisi sintattica del testo.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Attestazioni di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori in età medievale e rinascimentale:&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Ludovico_Dolce Ludovico Dolce] (1508/1510 – 1568)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Pier_Francesco_Giambullari Pierfrancesco Giambullari] (1495 – 1555)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Guidotto_da_Bologna Guidotto da Bologna] (XIII sec.)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Isidoro_di_Siviglia Isidorus Hispalensis] (560-636)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Thomas_Linacre Thomas Linacre] (1460 ca. – 1524)&lt;br /&gt;
* [https://it.wikipedia.org/wiki/Sedulio_Scoto Sedulius Scottus] (†858)&lt;br /&gt;
* Gaetano Tizzone da Pofi (†1529/1531)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Significati e usi di ''Membrum'' (''membro'') ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membrum'' come “sintagma” o “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* Donatus, Ars Grammatica, G. L. K., 4, '''372.'''&lt;br /&gt;
* Guidotto da Bologna ''Guidotto da Bologna,'' '''1-64'''.&lt;br /&gt;
* Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) '''II, 18,''' '''2'''.&lt;br /&gt;
* Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537'''), 351'''.&lt;br /&gt;
* Quintilianus, ''Institutio oratoria,'' '''IX.4.CXXII'''.&lt;br /&gt;
* ''Rhetorica ad Herennium'' '''IV.xix.26'''.&lt;br /&gt;
* Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', '''1.54.16'''&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== ''Membro'' come “frase” all’interno di una frase complessa ===&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
* L. Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), '''78v'''.&lt;br /&gt;
* P. Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), '''96'''.&lt;br /&gt;
* G. Tizzone, ''Grammatica volgare'' (1539), '''6r-6v'''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Riferimenti ==&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Riferimenti PRIN ===&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2021), “''Regimen'' vs. ''ordo'': how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (ed.), ''Submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age. Sources, models, and interpretative strategies, Palermo 28-30 novembre 2019'' ''(“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)''. Roma: Il Calamo: 9-35.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2022), “From clausula to clause, 2000 years of metalinguistic history”, in L. Biondi, F. Dedè, A. Scala, M. Vai (eds.), ''Ubi homo, ibi lingua. Studi in onore di Maria Patrizia Bologna'', Alessandria: Edizioni dell’orso, 349-368.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2024), “Elaborando il metalinguaggio linguistico: intrecci tra trivio e quadrivio”. ''Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio (“Lingue, Linguaggio, Metalinguaggio”)'', Roma: Il Calamo, 167-193.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025a) “Interpunzione come partitura testuale e articolazione sintattica, Le prime grammatiche del volgare italiano”. ''Amicorum munus. Per Guglielmo Bottari'', a c. di G.C. Alessio - A.M. Babbi - V. Fera - D. Losappio, Venezia: Centro di Studi Medioevali e Rinascimentali «E.A. Cicogna», 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025b), “Percorsi trasversali nella grammaticografia rinascimentale: Melantone, Linacre, Giambullari”. ''Il ruolo del metalinguaggio nelle nuove grammatiche nazionali e missionarie''. ''Atti del workshop PRIN 2022 (Verona, 16–17 settembre'' ''2024)''. Ed. by P. Cotticelli-Kurras, F. Righi. Roma: Il Calamo, 41–72.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cotticelli-Kurras''', P. (2025c), “Theoretische Ansätze zur Grammatikschreibung der Volkssprachen: der Fall der italienischen Syntax und ihrer Metasprache in der Renaissance”, ''XXXIV. Internationales Kolloquium des Studienkreis „Geschichte der Sprachwissenschaft“(SGdS'', Atene, 2-4 ottobre 2025.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Righi, F.''' (2025), '''“'''The ‘panther’ of syntax between grammar and publishing. The case of Gaetano Tizzone and his ''Grammatica volgare''”, ''Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft'', In press.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
=== Altri riferimenti ===&lt;br /&gt;
^ '''Battaglia''', S., poi G. Bàrberi Squarotti (a c. di), ''Grande dizionario della lingua italiana'', Torino: UTET, 1961-1998.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Bernhard''', M. (2006), ''Lexicon musicum latinum medii aevi'', Munchen: Verlag der Bayerischen Akademie der wissenschaften.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Cascarelli Iafelice,''' C. (2019), “Cadence as a “Metaphor of Instability” and “Conclusive Unity”: A Brief Excursus Between Grammar and Music”, ''Opus'' 25 (3): 30-49, http://dx.doi.org/10.20504/opus2019c2502.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Forcellini''', E. (1835) [1711], ''Lexicon totius latinitatis'', https://archiviodistatotorino.cultura.gov.it/strumenti/lexicon-totius-latinitatis/&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Fornara''', S. (2013), ''La trasformazione della tradizione nelle prime grammatiche italiane (1440–1555)''. Roma: Aracne.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Lewis''', C.T., e C. Short (1879), ''A Latin Dictionary'', Oxford: OUP, https://www.perseus.tufts.edu/hopper/text?doc=Perseus:text:1999.04.0059.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Poggiogalli''', D. (1999), ''La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento.'' Firenze: Accademia della Crusca.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
^ '''Schad''', S. (2007). ''A lexicon of Latin grammatical terminology'', Pisa-Roma: Serra Editore.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
(in costruzione)&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Voci correlate ==&lt;br /&gt;
''[[circuito]]'', ''[[Clausula|clausola]], [[Constructio (grammatica)|constructio]]'', ''costruzzione'', ''[[distinctio]]'', ''[[oratio]]'', ''[[sententia]]''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Testi ==&lt;br /&gt;
'''Lodovico Dolce, ''Osservationi nella volgar lingua'' (1550), 78v''': “IL PERIODO, di cui habbiamo sopra detto […] ha più '''membri'''; i quali, per che non altrimente, che facciano quei del corpo, a diversi uffici possono servire; ricevono ancora diverse forme di punti.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Aelius Donatus''', '''''Ars Grammatica'', II, 6, 372''': “In lectione tota sententia periodus dicitur, cuius partes sunt cola et commata [id est '''membra''' et caesa]”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Pierfrancesco Giambullari, ''Regole della lingua fiorentina'' (1552), ed. Bonomi (1986), 96''': “La legatura, da’ Latini chiamata ''coniunctio'', è una parte del parlare, che unisce e congiugne insieme, e le '''membra''', le sentenzie et le clausole di quello; dando loro ornamento et chiarezza.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Guidotto da Bologna, ''Fiore di rettorica'', 1-64''': “È un altro ornamento, che si appella '''membro''', il quale si fa quando una parola cade dall’altra, e può essere di due '''membri''' e di tre. Di due in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici». Di tre, in questo modo: «Facesti prò a’ nimici e danno agli amici e te medesimo non rilevasti»”.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Isidorus Hispalensis, ''Etymologiarum siue Originum libri XX'' (CPL 1186) II, 18, 2''': “''Comma est iuncturae finitio, ut puta: “Etsi uereor, iudices”, ecce unum comma; sequitur et aliud'' ''comma: “ne turpe sit pro fortissimo uiro dicere”, et factum est colon, id est membrum, quod intellectum'' ''sensui praestat; sed adhuc pendet oratio, sic que deinde ex pluribus membris fit periodos, id'' ''est extrema sententiae clausula: “ita ueterem iudiciorum morem requirunt”''.&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Thomas Linacre, ''De emendata structura latini sermonis'' (1537), 351''': “''Itaque, subaudiendum aliud verbum in altero '''membro''' videtur, fortasse, iudico, aut mutandum illud'' gerendum ''in'' gerant.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''M. Fabius Quintilianus, ''Institutio oratoria'', IX.4.CXXII''': “''comma est, ut mea fert opinio, sensus non expleto numero conclusus, plerumque pars '''membri'''''.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''''Rhetorica ad Herennium'' IV.xix.26''': “'''''Membrum''''' ''orationis appellatur res breviter absoluta sine totius sententiae demonstratione, quae denuo alio '''membro''' orationis excipitur, hoc pacto: ‘Et inimico proderas’ Id est unum quod appellamus '''membrum'''; deinde hoc excipiatur oportet altero: ‘Et amicum laedebas.’''”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Sedulius Scotus, ''In Donati artem maiorem'', 1.54.16''': &amp;quot;''Verum superior periodus constat ex duobus '''membris''' et ex tribus et ex quattuor interdum et sex quamuis ex uno membro putent nonnulli posse compleri quam monocolon periodon appellant cum sit colon potius''.&amp;quot; &lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
'''Gaetano Tizzone da Pofi, ''Grammatica volgare'' (1539), 6r-6v''': “La ditione è una accolta di lettere o di sillabe la quale accolta significa alcuna cosa, sì come ''Paradiso''. La oratione o il '''membro''' che vogliamo dire‚ è una bene ordinata congiuntione di parole, che tutte insieme habbiano a significare qualche cosa. Et è chiamato '''membro''', che come il corpo è distinto in tanti membri, così il circuito è composto ancora di tanti '''membri''', de li quali alcuno è perfetto, alcuno è imperfetto. Il perfetto è quando si dice: ''Io amando Dio, ho giovato a l’anima mia''‚ è perfetto, per ciò che ha il senso perfetto. L’imperfetto è quando si dice, ''lo volendo'' ''servire Dio'', però è imperfetto, per ciò ch’è il senso imperfetto. Il circuito si compone di membri perfetti o d’imperfetti, al quale si convengono nove cose, ciò è il nome, il verbo, il participio, lo pronome, la prepositione, l’adverbio, la intergettione, la congiuntione, e l’articolo.”&lt;br /&gt;
&lt;br /&gt;
== Note ==&lt;/div&gt;</summary>
		<author><name>Righi nuovo</name></author>
	</entry>
</feed>