Propositio
Il termine propositio indica da tradizione la frase dichiarativa che unisce soggetto e predicato, capace di essere vera o falsa. Con questa accezione, il termine è ampiamente attestato sia nell’antichità che nella tradizione dialettica e logica medievale, e nello sviluppo della distinzione tra propositio simplex e composita pone le basi per i concetti di frase complessa e dei principi di subordinazione.
Nel corso del tempo, negli studi grammaticali la parola assume sempre più generalmente la connotazione di “struttura predicativa”, cioè come unità sintattica completa, e con tale significato i suoi traducenti si diffondono nel corso dei secoli nelle varie tradizioni volgari europee.
Storia degli studi[modifica | modifica sorgente]
Le origini del termine risalgono alla Retorica di Aristotele, nella quale è utilizzato con il significato di espressione verbale dichiarativa che unisce un soggetto e un predicato, affermando o negando qualcosa della realtà. In quanto tale, la propositio è l'unica struttura linguistica dotata di valore di verità, ovvero giudicabile come vera o falsa.
Nella logica antica, come ricorda Graffi (2009, 64-65), si sviluppa poi, sulla scia di Boezio, la distinzione tra propositio simplex e composita, in cui quest’ultima rappresenta l’unione di due o più propositiones simplices; Boezio distingue inoltre tra oratio perfecta, cioè dotata di senso compiuto, e imperfecta, ovvero “incompleta” sia dal punto di vista semantico che sintattico. Le due nozioni pongono così le basi, quanto meno a livello intuitivo, del concetto di “frase complessa”.
Come mostra Cotticelli-Kurras (2021c), propositio si lega a doppio filo anche con altri termini significativi dal punto di vista metalinguistico, come expositio, utilizzato in età medievale anche nella logica nell’ambito della formulazione delle proposizioni. Soprattutto, però, come emerge in Cotticelli (2023), il termine compare nella tradizione medievale come etichetta per determinate proposizioni subordinate (ipotetica, causale, modale ecc.) nei testi di dialettica dei Modisti. Lo osserviamo in particolare in Buridan, che insiste molto sia nella struttura predicativa binaria delle frasi complesse che sull’importanza del ruolo della congiunzione. Il discorso si innesta nella discussione sugli eventuali modi significandi e i constructibilia che costituiscono le frasi. La discussione compie così un salto di qualità rispetto alla definizione canonica di frase tramandata da Prisciano, che chiaramente non si può applicare alle frasi dipendenti.
Tradizione volgare umanistica e rinascimentale[modifica | modifica sorgente]
Bianchi (2024) e Cotticelli-Kurras (2025) illustrano la progressiva fissazione del metalinguaggio sintattico nella tradizione grammaticale volgare europea, mostrando come proposition compaia (in alternativa a phrase) già nel XVI sec. come etichetta preferenziale per le strutture predicative nella produzione grammaticale e logica francese in autori come Meigret e Ramus, e successivamente si cristallizzi nelle opere dei “Signori di Port-Royal”.
(in costruzione)
Attestazioni di Propositio[modifica | modifica sorgente]
Il termine compare con un uso tecnico nei seguenti autori medievali:
- Petrus Abaelardus (1049 - 1172)
- Albertus Magnus (1193/1206 - 1280)
- Radulphus Brito (1270 - 1320)
- Iohannes Buridanus (1295/1300 - 1361)
- Gualterus de Chatton (c. 1290 – 1343)
- Iohannes Duns Scotus (1265/1266 - 1308)
- Robertus Kilwardby (c. 1215 - 1279)
- Guillelmus de Ockham (1288 - 1347)
Significati e usi di Propositio[modifica | modifica sorgente]
Propositio come “enunciato dotato di valore di verità” nella logica e dialettica di matrice aristotelica[modifica | modifica sorgente]
- Petrus Abaelardus, Dialectica, 2, 2, 208.
- Albertus Magnus, Topica, 8, 3, 1, 521.
- Boetius, Commentarii in librum Aristotelis ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ, Pars Prior, 77.
- Iohannes Duns Scotus, Ordinatio (prologus et libri I-IV), I, 2, 5, 330.
Propositio come “enunciato” nella tradizione modista, in rapporto alla constructio[modifica | modifica sorgente]
- Albertus Magnus, Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora), 1, 7, 2, 653
- Anonimo di Praga, Quaestiones super Sophisticos Elenchos, 23.
- Radulphus Brito, Quest. sup. Peryerm., q. 3
- Robertus Kilwardby, Expositio libri Elenchorum, (ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. 8va-b)
Propositio come “combinazione di soggetto e predicato (e copula)”[modifica | modifica sorgente]
- Guillelmus de Ockham, Expositio in librum Perihermenias Aristotelis, I, 6, 354.
- Gualterus de Chatton, Lectura super Sententias, I, 3, 149.
- Iohannes Buridanus, Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura), 2, 17, 366.
Propositio nella definizione di proposizioni subordinate[modifica | modifica sorgente]
- Iohannes Buridanus, Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX), 1, 7, 1, 70.
- Iohannes Buridanus, Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX), 1, 7, 6, 77.
- Anonimus Norimbergensis, fol. 51ra.
Riferimenti[modifica | modifica sorgente]
Riferimenti PRIN[modifica | modifica sorgente]
^ Bianchi, A. (2024), “Terminologia metalinguistica a Port-Royal tra grammatica, logica e retorica”, in Id. (a c. di), Tra grammatica e metagrammatica: storia del metalinguaggio, Roma: Il Calamo, 245-266.
^ Cotticelli-Kurras, P. (2021a): “Regimen vs. ordo: how to build phrases with words in ME grammars”, in A. Bartolotta (a c. di), The submerged syntax between Late Antiquity and the Modern Age Source, models, and interpretative strategies, Roma: Il Calamo, 9-36.
^ Cotticelli-Kurras, P. (2021b): “Constructio and related terms in medieval grammars: toward a theory of syntax”, in L. Aliffi, A. Bartolotta e C. Nigrelli (a c. di), Perspectives on Language and Linguistics, Palermo: Palermo University Press, 99-122.
^ Cotticelli-Kurras, P. (2021c), “Expositio in the Middle Age grammars and commentaries”, Miscellanea di studi in onore di Diego Poli, a c. di F. Chiusaroli, Roma: Il Calamo, 349-365.
^ Cotticelli-Kurras, P. (2023), “The metalanguage of clause structures in medieval grammars: what is about dependent clauses?”, in Id., Metalanguage, glossing and conceptualization in the grammars of the Middle Ages, Münster: Nodus Publikationen, 35-65.
^ Cotticelli-Kurras, P. (2025), “The role of syntax and its metalanguage in selected Renaissance grammars”, Beiträge zur Geschichte der Sprachwissenschaft, 35 (1-2): 7-41.
Altri riferimenti[modifica | modifica sorgente]
^ Covington, M. A. (1984), Syntactic Theory in the High Middle Ages. Modistic models of sentence structure, Cambridge: Cambridge University Press.
^ Graffi, G. (2009), “Origine e sviluppo della nozione di subordinazione frasale nella grammatica italiana”, Sintassi storica e sincronica dell'italiano: subordinazione, coordinazione, giustapposizione: atti del X Congresso della Società internazionale di linguistica e filologia italiana, Basilea, 30 giugno-3 luglio 2008 (Quaderni della Rassegna; 60), Firenze: Franco Cesati Editore, 59-100.
^ Kelly, L. G. (2002), The Mirror of Grammar. Theology, philosophy and the Modistae. Amsterdam/Philadelphia: Benjamins.
^ Kneepkens, C. H. (1990): “On mediaeval syntactic thought with special reference to the notion of construction”, Histoire Épistémologie Langage. 12/2: 139-176.
^ Kretzmann, N. (1970), “Medieval Logicians on the Meaning of the Propositio”, The Journal of Philosophy 67-20, 767-787.
^ Law, V. (1999): “Grammar”, in F. A. C. Mantello e A. G. Rigg (a c. di), Medieval Latin, an introduction and bibliographical guide, Washington D.C.: The Catholic University of America, 288-295.
^ Marmo, C. (1994), Semiotica e linguaggio nella scolastica: Parigi, Bologn, Erfurt 1270-1330. La semiotica dei Modisti, Roma: Istituto storico italiano per il Medio evo.
^ Pinborg, J. (1980): “Can Constructions Be Construed? A problem in medieval syntactical theory”, Historiographia Linguistica. 7/1–2: 201–210.
^ Poggiogalli, D. (1999), La sintassi nelle grammatiche del Cinquecento. Firenze: Accademia della Crusca.
^ Schad, S. (2007). A lexicon of Latin grammatical terminology, Pisa-Roma: Serra Editore.
(in costruzione)
Voci correlate[modifica | modifica sorgente]
constructio, distinctio, membrum, oratio, sententia.
Testi[modifica | modifica sorgente]
Petrus Abaelardus, Dialectica, 2, 2, 208: “Patet hoc quod supra posuimus in huiusmodi modalibus determinationem ad modum apponendam, ut cum dicimus: 'necesse est Socratem vivere dum legit'; quod quidem ex natura constructionis ostenditur et ex subiecta propositionis essentia”.
Albertus Magnus, Analytica priora sive De syllogismo simpliciter (Commentarium in Aristotelis Analytica priora), 1, 7, 2, 653: “Et hujus ratio est, quia a facilioribus est inchoandum in omni arte: facilius autem est omne compositum in majora dividere, quam in minora: quia majora propinquiora sunt composito quam minora: composita autem sunt majora, quam ea ex quibus componuntur: sicut propositiones majores sunt, quam termini ex quibus fiunt propositiones: et ideo oratione propter formam syllogismi disputata, prius resolvenda est in propositiones quam in terminos, et prius consideranda est habitudo propositionum quam terminorum.”
Albertus Magnus, Topica, 8, 3, 1, 521: “Aliud autem documentum, quod eum qui exercitatus esse voluerit, oportet scire orationes disputativas valentes ad ea problemata quae saepe incurrunt: haec enim communia sunt et ad multa valentia, et maxime de propriis propositionibus quibus utimur ad illa alia tanquam principiis: quia istae sunt constructiones et valent ad multa: in his propositionibus saepe contendunt ipsi respondentes cum opponentibus, quia in multis valent problematibus.”
Anonimo di Praga, Quaestiones super Sophisticos Elenchos, 23: “hec propositio de virtute sermonis est falsa, tamen per accidens est vera. Declaratio primi: quoniam ista propositio in qua predicatum et subiectum repugnant per suas formas et una non est in potentia ad aliam, falsa est, sicut dicitur ' ‘seclentem’ etc. sunt forme repugnantes, scilicet forma sessionis et ambulationis; set hec propositio dicit istas formas repugnantes simul esse; ergo falsa est formaliter et per se et <de> virtute sermonis”.
Boetius, Commentarii in librum Aristotelis ΠΕΡΙ ΕΡΜΗΝΕΙΑΣ, Pars Prior, 77: “est enim simplex oratio quae duobus terminis constat. termini autem sunt nomina et verba, quae in simplici propositione praedicamus, ut in eo quod est Socrates disputat Socrates et disputat termini sunt. et qui minor terminus in enuntiatione proponitur, ut Socrates subiectus dicitur et ponitur prior; qui vero maior, praedicatur et locatur posterior, ut disputat”.
Radulphus Brito, Quest. sup. Peryerm., q. 3: “si voces significarent passiones sive conceptus rerum, tune omnes propositiones in quibus predicantur predicata realia essent false, et omnis propositio per se esset per accidens, ut dicendo ‘homo est animal’; quia si iste voces significarent passiones, tune denotaretur quod passio sive conceptus hominis esset conceptus animalis, et quod conceptus animalis predicaretur de conceptu hominis; sed hoc est falsum.”
Iohannes Buridanus, Quaestiones in Aristotelis De anima (de prima lectura), 2, 17, 366: “Quantum ad primum sciendum est quod propositio de primo modo dicta est in universalem affirmativam veram convertibilem universaliter seu in propositionem cuius subiectum et praedicatum de se invicem universaliter affirmative sunt verisimilia, sicut est illa: omnis homo est risibilis.”
Iohannes Buridanus, Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX), 1, 7, 1, 70: “Sequitur de propositionibus hypotheticis. Propositio hypothetica est quae habet duas categoricas coniunctas per aliquam coniunctionem vel per aliquod adverbium. Et dicitur hypothetica ab 'hypos' quod est 'sub' et 'thesis' 'positio', quasi supposita locutio.”
Iohannes Buridanus, Summulae de dialectica (tractatus I-VI et VIII-IX), 1, 7, 6, 77: “Causalis est illa in qua coniunguntur duae categoricae per hanc coniunctionem 'quia'. Ad veritatem eius requiritur quod antecedens sit causa consequentis, ut 'quia sol lucet super terram, dies est'. Ad falsitatem eius requiritur quod antecedens non sit causa consequentis, ut 'quia Socrates currit, sol eclipsatur'.”
Gualterus de Chatton, Lectura super Sententias, I, 3, 149: “Primo, quia ad istam conclusionem sequitur quod haec propositio formata in mente ‘Pater est Spiritus Sanctus’, sit propositio vera in significando, quia significat omnino idem quod ista propositio ‘Spiritus Sanctus est Spiritus Sanctus’; igitur est vera in significando. Assumptum patet, quia subiectum illius propositionis significat idem cum subiecto istius propositionis per te, et praedicatum illius cum praedicato istius, et copula illius cum copula istius; igitur propositiones significant omnino idem.”
Iohannes Duns Scotus, Ordinatio (prologus et libri I-IV), I, 2, 5, 330: “Tamen sicut antecedens secundum compositionem et divisionem, distinguunt etiam aliqui principalem propositionem, quasi ista ‘solus Pater est Deus’ possit habere sensum compositionis falsum et sensum divisionis verum, - adducentes illud Prisciani II Constructionum: Inter exigens et exactum cadit ‘qui est’ medium.”
Robertus Kilwardby, Expositio libri Elenchorum, (ms. Paris, BN, Lat. 16619, f. 8va-b): “Ad secundum dicendum quod bene sequitur ‘latrabile, est, ergo canis est’ et non econverso; et cum probat quod sequitur econverso, dicendum quod dupliciter contingit unam vocem significare plura sub copulatione, quia aut ita quod uox tota (add. s.l.) equivoca cuilibet significato divisim respondeat aut diverse partes vocis diversis significatis; ista autem propositio ‘ad copulatiuam sequitur quelibet sua pars’ intelligenda est quando plura per eandem vocem sub copulatione significantur, et tamen vox illa tota non respondet cuilibet significato, immo pars vocis parti significati et non pars toti, ut hic ‘Sortes currit, Plato currit’”
Anonimus Norimbergensis, fol. 51ra: “In propositionibus modalibus dictum supponit verbo personali, ut ‘Socratem currere est possibile’, verbum autem personale requirit nominativum in supposito, qui in neutra partium dicti videtur esse.”
Guillelmus de Ockham, Expositio in librum Perihermenias Aristotelis, I, 6, 354: “Et quando dicitur quod omnis propositio componitur ex subiecto et praedicato et copula, potest dici quod hoc est verum de propositionibus prolatis et scriptis.”
Note[modifica | modifica sorgente]
(in costruzione)